Moskva və İrəvan arasında gərginləşməkdə olan münasibətlərə daha bir maraqlı nüans əlavə olunmaqdadır. Söhbət yaranmış durumda Rusiya biznesinin Ermənistanı tərk etməyə hazırlaşmasından gedir. Bütün bunlara əsas səbəb isə Nikol Paşinyan iqtidarının Rusiya biznesini ölkədə sıxışdırmaqda davam etməsidir. Hadisələrin inkişaf axarından belə görünür ki, bu dəfə "Rusiya Dəmir Yolları"nın (RDY) törəmə şirkəti olan "Cənubi Qafqaz Dəmir Yolları” İrəvanda hakimiyyətin hədəfinə tuş gəlib.
Xatırladaq ki, Ermənistanda dəmir yollarının idarəçiliyi məhz "Cənubi Qafqaz Dəmir Yolları”nın (CQDY) tabeliyindədir. İndi isə Rusiyanın "Kommersant" qəzeti yazır ki, üzləşdiyi problemlər və təzyiqlər üzündən "Rusiya Dəmir Yolları" Ermənistanın dəmir yolu şəbəkəsinin idarə olunması ilə bağlı sazişi ləğv edə bilər. Məlumata görə, Rusiya tərəfi İrəvanın "Cənubi Qafqaz Dəmir Yolları”nın işinə mane olduğunu bəyan edib. Ermənistanda isə bu xüsusda Rusiya hökuməti ilə danışıqlar aparıldığını bildiriblər.
Xatırladaq ki, 2018-ci ilin avqustunda Ermənistan Dövlət Gəlirlər Komitəsi "Cənubi Qafqaz Dəmir Yolları”nda axtarışlar həyata keçirib və şirkəti vergi pozuntularında ittiham edib. Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan "Kommersant"a müsahibəsində "Cənubi Qafqaz Dəmir Yolları”nın törəmə şirkətində 60 milyon dollar məbləğində sui-istifadə faktı aşkarlandığını və vergidən yayınma şübhəsi ilə cinayət işi başlandığını deyib. Rusiya tərəfi bütün ittihamları rədd edir. Rusiya Nəqliyyat nazirinin müavini Vladimir Tokarevin bildirdiyinə görə, Ermənistan "Cənubi Qafqaz Dəmir Yolları”nın normal işləyə bilməyəcəyi vəziyyət yaradıb. O həmçinin qeyd edib ki, "Cənubi Qafqaz Dəmir Yolları” Ermənistanla sazişin vaxtından əvvəl ləğvi ilə bağlı məsələnin ciddi şəkildə araşdırılmasına başlayıb. Hesab edilir ki, dəmir yolu ilə bağlı anlaşma pozulsa, bu hal iki ölkə arasında növbəti böyük qalmaqalın göstəricisi olacaq. Aydındır ki, Moskva bunları cavabsız buraxmayacaq.
Digər tərəfdən, belə vəziyyətdə Ermənistanın İrandan ölkəyə dəmir yolu çəkmək niyyətinin də tam iflasa uğrayacağı gözlənir. Xatırladaq ki, İrəvan hələ 2014-cü ilin avqustunda İrandan Ermənistana dəmir yolunun çəkilməsi haqqında dövlət proqramı hazırlayıb. Proqrama əsasən, 300 kilometrlik dəmir yolu 64 körpüdən, 60 tuneldən və 27 stansiyadan ibarət olmalı idi. Layihənin ümumi dəyəri isə 3,5 milyard dollar həcmində dəyərləndirilirdi. Lakin ötən müddətdə bu istiqamətdə heç bir addım atılmayıb ki, bunun da həm siyasi, həm də iqtisadi səbəbləri var.
Siyasi səbəb ondan ibarətdir ki, bu gün dünya ictimaiyyəti aydın şəkildə Ermənistanın müstəqil olmadığını anlayır. Mühüm siyasi qərarların İrəvanda deyil, başqa paytaxtlarda verildiyi hamıya gün kimi aydındır. Belə vəziyyətdə Rusiya Ermənistanın İranla dəmir yolu əlaqəsini inkişaf etdirməsinə birmənalı şəkildə imkan verməyəcək.
İqtisadi səbəblərə gəldikdə, qeyd etmək lazımdır ki, dəmir yolunun çəkilişi üçün Ermənistanın ümumi icmal büdcəsində belə 3,5 milyard dolların heç üçdə bir hissəsi yoxdur. Beynəlxalq investorlar isə Ermənistanın uydurma layihələrinə deyil, real gəlir gətirən layihələrə sərmayə yatırır. Eləcə də İran özü “Şimal-Cənub” layihəsinin reallaşması çərçivəsində artıq Ermənistanla dəmir yolu əlaqəsinin çəkilməsinə hansısa maraq göstərmir. Əvəzində, Ermənistanın ölkə daxilində Rusiya şirkətini sıxışdırması isə Moskvanın cavab tədbirləri nəticəsində İrəvanın dəmir yolları şəbəkəsinin tam iflasa uğraması ilə nəticələnəcək.
Xatırladaq ki, "Cənubi Qafqaz Dəmir Yolları” Ermənistanda təzyiqə məruz qalan ikinci ən böyük Rusiya şirkətidir. Bundan əvvəl isə Rusiyaya məxsus “Qazprom Armenia” hədəfə alınıb. Rusiyanın qaz nəhəngi sayılan “Qazprom”un törəməsi olan bu şirkət hələ də Ermənistanın Dövlət Gəlirləri Komitəsinin əli ilə sıxışdırılır. Qurum ötən ildən şirkətin böyük maliyyə vəsaitlərini vergidən yayındırdığını bildirir. Məlumata əsasən, 2016-cı və 2017-ci illərdə “Qazprom Armenia” şirkəti gəlir və əlavə dəyər vergiləri barədə saxta məlumatlar təqdim etməklə dövlətə vergi öhdəliklərindən milyonlarla dollar az vergi ödəyib. Aparılan yoxlamaların nəticələrinə əsasən, vergi, rüsum və başqa məcburi ödəmələrdə yayınmalarla bağlı cinayət işi başlanıb. “Qazprom Armenia” bu ittihamı gülünc adlandıraraq ünvanına söylənilənləri təkzib edib. Şirkət Ermənistanda ən böyük vergi ödəyiciləri olduqlarını xatırladıb: “Komitənin belə davranışı “Qazprom Armenia”nın nüfuzunu və normal fəaliyyətini təhdid edir”. Hazırda “Qazprom Armenia” ətrafında araşdırmalar davam edir.
Qeyd edək ki, 1997-ci ildə təsis edilən “Qazprom Armenia” Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti Rusiyanın “Qazprom” Qapalı Tipli Səhmdar Cəmiyyətinin törəmə müəssisəsidir. “Qazprom Armenia” Rusiyadan Ermənistanın daxili bazarına təbii qazı təkbaşına nəql edir. Bununla da onun ölkənin daxili bazarında inhisarçı olmaq hüququ tanınıb. Rusiya hazırda Ermənistana qazı 165 dollara satır. Bununla belə, Ermənistan Rusiyadan “mavi yanacağ”ın qiymətini ucuzlaşdırmasını istəyir. Əks halda, İranı Moskvaya alternativ olaraq göstərir. Amma “Qazprom Armenia” nın baş direktoru Qrant Tadevosyan bunu sərfəli saymır: “İranın min kubmetr təbii qazının istiliyi 7900 kilokalori, Rusiyanınkı isə azı 8200 kilokaloridir. Bu isə Rusiyanın təbii qazının daha çox istilik verməsi deməkdir. Rusiya qazın min kubmetrini 150 dollara satırsa, keyfiyyət göstəricisi daha aşağı olan İranın “mavi yanacağı”nın 135 dollara idxal edilməsi sərfəli olar. Amma İran bu qiymətə qaz satmır və qazın İrandan Ermənistana gəlişi üçün infrastruktur da yoxdur”.
Belə vəziyyətdə Ermənistanın atdığı addımlara uyğun olaraq Rusiya qazı bu ölkəyə 200 dollara satmağa hazırlıq görür. Amma görünən həm də budur ki, İrəvanın təzyiq siyasəti davam etsə, böyük rus şirkətləri Ermənistanı tərk edəcək. Məhz bu durumda Ermənistan daha acınacaqlı bir vəziyyətə düşəcək. Həm də bundan sonra Kreml İrəvana qarşı daha sərt siyasətə üstünlük verməli olacaq.
Nahid SALAYEV
