Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində Ermənistan hakimiyyətinin atdığı addımlar işğalçı ölkənin problemi dinc yolla həll etmək niyyətindən hələ də çox uzaq olduğunu göstərir. Azərbaycan tərəfi isə İrəvanın danışıqlar prosesini uzatmasının artıq qəbuledilməz olduğunu bildirir və belə gedişlə danışıqların ümumiyyətlə dayandırılması istisna olunmur. Təbii ki, bu halda məsələnin hərbi həlli daha da aktuallaşacaq. Artıq bu xüsusda Azərbaycan rəsmiləri müvafiq xəbərdarlıqlar da edir.
Müdafiə naziri, general-polkovnik Zakir Həsənovun Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığının Azərbaycana yeni təyin olunan səfiri Ceyms Şarp ilə görüşündə səsləndirdiyi fikirlər də yuxarıda qeyd olunan qənaəti gücləndirir. Ermənistanın işğalçılıq siyasətinin davam etdiyini və İrəvanın danışıqları uzatdığını deyən nazir bildirib ki, ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrlərinin Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə bağlı səylərinə baxmayaraq, sülh danışıqları rəsmi İrəvan tərəfindən qəsdən yubadılır. Bu vəziyyətdə Azərbaycan rəsmiləri artıq danışıqların da əhəmiyyətinin aradan qalxdığını açıq bəyan edir. Prezident Administrasiyasının xarici siyasət şöbəsinin müdiri Hikmət Hacıyevin bu səpkidə açıqlamaları da təsadüfi sayılmır. Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin növbəti görüşü məsələsini şərh edən Hikmət Hacıyev qeyd edir: “Nyu-Yorkda BMT Baş Assambleyasının növbəti sessiyası çərçivəsində Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin növbəti görüşünün keçirilməsi fikri var”. Onun sözlərinə görə, bunu sadəcə görüş adlandırmaq olar: “Çünki Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı danışıqlar prosesinə, gördüyümüz kimi, Ermənistan tərəfindən ciddi zərbələr vurulur və danışıqlar prosesinin pozulması üçün təxribatçı addımlar atılır. Bu baxımdan, qarşıdakı görüşdə də Azərbaycanın mövqeyi həmsədrlərə, Ermənistan tərəfinə, xüsusən də Ermənistan tərəfinin səsləndirdiyi bu destruktiv açıqlamaların fonunda çatdırılacaq”. Xarici işlər naziri Elmar Məmmədyarov isə bildirir ki, Ermənistan rəhbərliyinin məsuliyyətsiz davranışı bölgədə gərginliyin artmasına xidmət edir.
ATƏT-in Minsk Qrupunun keçmiş həmsədri, Birləşmiş Ştatların Azərbaycandakı keçmiş səfiri Metyu Brayza isə Ermənistanın “168 jam” nəşrinə müsahibəsində qeyd edir ki, danışıqların dayanması və savaşın başlanması ən çox ermənilər üçün böyük zərbə olacaq. O bildirir ki, Ermənistan qarşısında güclü Azərbaycanın dayandığının fərqinə varmalıdır: “Ermənistanda hakimiyyət dəyişikliyindən dərhal sonra, hakimiyyətə gəlişin ilk mərhələsində danışıqlar prosesində bəzi müsbət dəyişikliklər nəzərə çarpırdı. Ölkə rəhbərləri və nazirlər səviyyəsində görüşlər, danışıqlar yenidən başlamışdı, müsbət dəyişikliklər var idi. Tərəflərin aylarla davam edən danışıqları nəticəsində cəmiyyətlərin sülhə hazırlanması və təmas xəttində atəşkəs rejiminin gücləndirilməsi ilə əlaqədar etimad yaradan tədbirlərin həyata keçirilməsi ilə bağlı bir neçə ay bundan əvvəl verilən bəyanat mənim üçün son illərdə ən vacib irəliləyişdir. Mən bilirəm ki, Bakının ən yüksək səlahiyyətliləri nizamlanma məsələsində Paşinyanla irəli hərəkət etmək istəyir, lakin hər zaman şübhə var - Paşinyan öz siyasi gücünü səmərəli şəkildə konsolidasiya edə biləcəkmi? Çünki keçmiş sistem ona qarşı işləyir və rəqabətlər, təzyiqlər davam edir. Buna görə də, hesab edirəm ki, bu məsələ hazırda irəliləyişi ləngidir və Paşinyana təzyiq göstərir. Bu yalnız indinin problemi deyil, ötən 20 il ərizndə Ter-Petrosyan kəskin dəyişikliyə yaxın idi və böyük təzyiqlər altına düşdü. Bunu Ermənistan parlamentində baş vermiş hadisə izlədi. Sarkisyanın hakimiyyət dövründən bir neçə il əvvəl də belə vəziyyət mövcud idi. Tərəflər o zaman kəskin dəyişikliyə yaxın idilər. Putin aprel döyüşlərindən sonra diqqətəlayiq təkliflər təqdim etmişdi, lakin bunu da Polis Post-Patrul alayının tutulması izlədi. Mənim fikrimcə, eyni şey hazırda da baş verir. Köçəryanın məhkəmə işi davam edir, Qarabağ qrupu hədsiz dərəcədə aktivdir. Hesab edirəm, ABŞ-dakı “Hay Dat Komitəsi”kimi dairələr onlara dəstək verir. “Hay Dat Komitəsi” münqaişəni nizama salmaq istəmir və biz nə zaman irəliləyiş əldə etməyə çalışsaq, o buna hər zaman qarşı çıxıb. Hər zaman antierməni dalğasında olublar. Ken Xaçikyan Serj Sarkisyanı da xəyanətkar adlandırır. Hesab edirəm, eyni şey Paşinyanla da baş verir, bütün bunlarda yenilik yoxdur. İndi hər hansı sənədin və ya təkliflərin müzakirə olunub-olunmadığını bilmirəm. Mən ancaq bilirəm ki, 11 il əvvəl razılaşdırılmış “Madrid sənədi” bütün bu müddət ərzində bu və ya digər şəkildə danışıqlar masasında olub. Fikrimcə, “Madrid prinsipləri” Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün ən əhatəli, məntiqli, ən yaxşı çərçivədir. Bu, Əliyev və Sarkisyan arasında əsas razılaşmadır, lakin onlar bu razılaşmanı sona çatdıra bilmədilər. Ən vacib məsələ Dağlıq Qarabağın son hüquqi statusunun referendumla müəyyənləşdirilməsi və eyni zamanda müvəqqəti statusa malik olmasıdır”. Brayza onu da qeyd edir ki, erməni tərəfi son dövrlərdə heç də reallığı əks etdirməyən açıqlamalar verir. Məsələn, erməni tərəfi Qarabağın Ermənistan olmasını qeyd edir və eyni zamanda Xankəndinin danışıqlar masasına qatılmasını istəyir: “Paşinyanın bu xüsusda bəyanatları bir-biri ilə ziddiyət təşkil edir, deyə bilərəm ki, bu nəzərə çarpıb. Dağlıq Qarabağ nümayəndələri əvvəllər danışıqlar prosesində iştirak edib. Ermənistanın ikinci prezidenti Köçəryanın dövründə bu dəyişdi, hazırda erməni tərəfi bu formatı yenidən dəyişdirmək istəyir və Azərbaycan buna razılıq vermir. Bugünkü reallıq budur ki, Qarabağ nümayəndələri bu danışıqlarda iştirak etmir. Bu reallığı dəyişmək istəyirsinizsə, yeni atəşkəs razılaşması istəyirsinizsə, bunun üçün nəsə verməlisiniz, bu, danışıqlar mexanizmidir. Düşünürəm, Azərbaycan hər zamankından daha yaxşı mövqe tutub. Ermənistan bunu nəzərə almalıdır”. Brayza onu da qeyd edir ki, danışıqların dayanması və savaşın olması Ermənistan üçün böyük dağıntılara səbəb olacaq. Bu səbəbdən o, İrəvanın danışıqlarda daha maraqlı olmasını zəruri sayır. Əks təqdirdə, onun fikrincə, Ermənistan ciddi təlatümlərlə üzləşməli olacaq. Bunu erməni hərbi ekspert Van Hambardzumyan da təsdiq edir. O bildirir ki, danışıqların dalana dirənməsi genişmiqyaslı hərbi əməliyyatların başlamasına dair təhlükə yaradır. O qeyd edib ki, Ermənistanın daxili siyasi gərgin vəziyyəti sərhəd gərginliyinə də gətirib çıxara bilər, bu zaman isə aprel savaşı kimi müharibə ilə məsələ həll olunmayacaq: "Hərbi qüvvələrin böyük toplanması nəzərə çarpır. Bu, 2018-ci il inqilabı zamanı başlayıb". Erməni eskpert Azərbaycanda keçirilən genişmiqyaslı hərbi təlimlərə də toxunub: "Azərbaycanın planı Ermənistana eyni zamanda bir neçə istiqamətdən, o cümlədən də Naxçıvan tərəfdən hücum etməkdir. Naxçıvanda hərbi təlimlər davam edir və sərhədə çox yaxın yerləşir. Yəni hər zaman qüvvələrin kifayət qədər böyük toplanması nəzərə çarpır. Oradan Ermənistanın paytaxtına qədər uzaqlıq birbaşa xətlə cəmi 42 kilometrdir, Ermənistanın əsas strukturları isə İrəvanda yerləşir".
Xatırladaq ki, müdafiə nazirinin rəhbərliyi altında Azərbaycan Ordusunun müxtəlif qoşun növləri, qisimləri, hərbi birlik və birləşmələrinin cəlb edilməsi ilə genişmiqyaslı əməliyyat-taktiki təlimləri keçirilir. Təlimlərə 10 min nəfərədək şəxsi heyət, 100-dən çox tank və digər zirehli texnika, 120 müxtəlif çaplı raket və artilleriya qurğusu, reaktiv yaylım atəş sistemi və minaatanlar, 20-dək ordu və cəbhə aviasiyası və müxtəlif təyinatlı pilotsuz uçuş aparatları cəlb olunub. Mürəkkəb şəraitdə, dağ-meşə, qayalıq ərazilərdə və çətin radioelektron mübarizə mühitində keçiriləcək təlim zamanı ön və yandan keçmə dəstələrinin əsas zərbə qruplaşmaları, eləcə də, artilleriya, aviasiya və döyüş düzülüşünün digər elementləri ilə qarşılıqlı əlaqədə fəaliyyətin təşkili üzrə tapşırıqlar icra edilir. Bütün fəaliyyətlər döyüş atışlı mərhələlərdən ibarət olmaqla döyüş vəziyyətinə maksimal uyğun şəraitdə müxtəlif poliqon və təlim mərkəzlərində keçirilir. Erməni tərəfi isə təlimlərin danışıqların dalana dirəndiyi bir vaxta təsadüf etməsini ciddi narahatlıqla qarşılayır. Qeyd olunur ki, Bakı bununla danışıqlar variantını arxa plana atıb, güc yolundan istifadəyə doğru getdiyini aydın göstərir. “İrates” qəzeti yazır ki, Azərbaycan Qarabağ məsələsində nəticə istəyir və prosesi istənilən vaxt hərbi müstəviyə yönəldə bilər. Bu fikri erməni hərbi ekspert Astvatsatur Petrosyan da təsdiq edir: "Yeni təlimlər mühüm əməliyyat strategiyaları, əhəmiyyətli istiqamətlər üzrə hərbi-strateji bir təlimdir". Onun sözlərinə görə, müharibə qanunlarına görə, hərbi əməliyyatlardan əvvəl hərbi təlimlər keçirilir: "Təlimlər adı altında qüvvələr cəmləşdirilir və təlimlər yavaş-yavaş 2-ci mərhələyə keçməklə müharibə şəklini alır. Bu vəziyyət istisna edilmir, hazır olmalıyıq, heç bir fikri rədd etməməliyik".
Xatırladaq ki, ordumuzun təlimləri hər dəfə Ermənistanda ciddi narahatlıqla qarşılanır. Halbuki, ordumuzun planlı surətdə keçirdiyi təlimlər barədə Müdafiə Nazirliyi həmişə əvvəlcədən xəbər yaymaqla ictimaiyyəti və beynəlxalq qurumları məlumatlandırır. Amma indi danışıqların dalana dirəndiyi bir vaxtda keçirilən təlimlər Ermənistanda daha böyük əndişə yaradır. Çünki real vəziyyət yeni Qarabağ savaşını istiina etmir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
