Son günlərdə Ermənistanla bağlı baş verən hadisələr fonunda, şübhəsiz ki, ən çox diqqət çəkən məqamlardan biri “Amulsar” qızıl mədənində baş verənlərdir. Əhalinin çoxsaylı etitrazlarına baxmayaraq, hakimiyyət bu mədənin işlənməsində israrlıdır. Artıq iş o yerə çatıb ki, yaranmış durumda sırf “Amulsar” mədəni ilə bağlı baş nazir Nikol Paşinyana qarşı ölkə miqyasında etiraz aksiyalarının başlanması gözlənir. Paşinyan isə mövqeyindən geri çəkilmir və bu durumda əhali onun istefaya çıxması üçün daha genişmiqyaslı aksiyalara hazırlıq aparır.
Məsələnin digər maraqlı tərəfi isə beynəlxalq miqyasda da “Amulsar” məsələsinə görə Paşinyana qarşı mövqe sərgilənməsidir. Nüfuzlu beynəlxalq media qurumlarının mövqeyinə diqqət yetirdikdə bəlli olur ki, bu məsələdə Paşinyanın mövqeyi kəskin tənqid hədəfidir. Məsələn, elə bu günlərdə ABŞ-ın “Foreign Policy News” portalında dərc edilən yazıdan bəlli olur ki, “Amulsar” mədənində işlərin davam etməsi faciəvi ekoloji problemlərə gətirib çıxaracaq. Bildirilir ki, Arpa və Vorotan çayları arasında, Cermux kurort şəhərinin 13 kilometrliyində yerləşən “Amulsar” yatağının istismarı zamanı Cermux yatağı yaxınlığında olan yeraltı sular, daha sonra isə əsas su mənbəyi olan Göyçə gölü həyat üçün təhlükəli olan maddələrlə çirklənəcək və bu, həlli mümkün olmayan fəlakətə səbəb ola bilər: “Məhz bu səbəbdən ekspert rəyi alınana qədər “Amulsar” qızıl mədənində işlər dayandırılıb və “Earth Link & Advanced Resources Development” (ELARD) şirkətinə kompleks ekspertiza aparmaq üçün vəsait ayrılıb. Lakin ELARD şirkətinin gəldiyi nəticə Ermənistan rəhbərliyinin istəyi ilə üst-üstə düşüb və bu yataqların istismar edilməsi qeyri-təhlükəli kimi qiymətləndirilib. ELARD bildirib ki, yataqların istismarı zamanı təhlükələr minimal və aradan qaldırıla biləndir. Buna baxmayaraq, dünyanın aparıcı beyin mərkəzlərinin üç əməkdaşı Ermənistandan olan həmkarları Harun Branozyanla birgə layihənin ətraf mühitə təsiri sənədini incələyərək belə qərara gəlib ki, “Amulsar” qızıl yatağının istismarı layihəsi ətraf mühit üçün çox zərərlidir. Layihə nəinki Cermuxətrafı bölgələrə və Göyçə gölünə, həmçinin Azərbaycan ərazisindən keçən çayların çirklənməsinə şərait yaradır. Layihənin başlanması ilə asid, metal, sulfat, nitrat və digər həyat üçün təhlükəli zərərli maddələr Arpa, Darb və Vorotan çaylarına, Kerçut su anbarına axacaq, bəlkə də daha çox müddətdə axıdılması baş verəcək ki, bu da nəticədə ekosistemin məhvinə şərait yaradacaq. “Lydian” şirkətinin nəzərdə tutduğu tədbirlər yetərli deyil və su hövzələrinin çirklənməməsi risqini qarşılamır. Adıçəkilən Arpa çayının Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində, Vorotan çayının isə Ermənistan tərəfdən işğal edilmiş Azərbaycan torpaqlarında Araz çayı ilə birləşməsi o deməkdir ki, qızıl yataqlarının istismarı nəticəsində çirklənmiş su Araz vasitəsilə Azərbaycanın əsas içməli su ehtiyatı olan Kür çayına, oradan isə neft və nərə balıqları ilə zəngin Xəzər dənizinə axıdılacaq. Belə vəziyyət bütün Xəzər hövzəsi ölkələri üçün də təhlükəli olacaq. Bu artıq problemi iki qonşu ölkə çərçivəsindən çıxaracaq və Amazon meşələrinin yanması kimi dünya miqyaslı edəcək. Bu mənada, “Amulsar” qızıl mədəninin yarada biləcəyi ekoloji fəsad iqlim dəyişikliyi ilə bağlı böyük dövlətlərin ortaya qoyduğu məqsədlərin əleyhinə fəaliyyət kimi qiymətləndirilə bilər”.
Rusiyanın “Nezavisimaya gazeta” mətbu orqanı da məsələyə eyni prizmadan yanaşır: “Kurort şəhəri Cermuxun sakinləri və ekoloji fəallar “Amulsar” mədəni ilə bağlı məsələni həll etmək üçün Ermənistan hökumətinə senytabrın 20-dək vaxt veriblər. Hakimiyyət mədənin istismarını 20 sentyabra doğru yasaqlamasa, əhali vətəndaş itaətsizliyi aksiyasına başlayacaq. Həqiqətdə bu artıq gedir, Nikol Paşinyan isə Cermux sakinlərini mədənin yollarını bağlamağı dayandırmağa çağırıb.
Danışıqların predmeti artıq yoxdur. Cermuxun və yan-yörəsinin sakinləri son günlərdə o qədər qəti mövqe tutublar ki, müzakirə etməyə nəsə yoxdur. Amma Ermənistan hökuməti hesab edir ki, qızıl ehtiyatına görə respublikanın ikinci mədəninin istismarı ekoloji fəlakətlə təhdid etmir. Lakin Cermux sakinləri öz mövqelərini yalnız sərtləşdiriblər: bütün infrastrukturu blokadaya alaraq və az qala, birbaşa təxribat hədəsi gəlməklə hakimiyyətə seçim qoymadan mədənin istismarını təcili durdurmağı tələb edirlər. Amma etirazın qeyri-formal lideri, ekoloq Şirak Buniatyan bu zaman aksiyaların dinc formasından – tətillərdən və hətta yerli məktəblilərin dərslərə mütəşəkkil gəlməyəcəyindən danışır. Anca bununla yanaşı o, eyham da vurub: hökumət güc işlətməyə çalışarsa, tezliklə özü buna təəssüflənəcək. Buniatyan bildirib: “Biz inqilaba inanırdıq. İnqilab nəticəsində hakimiyyətə gələn adamlar antixalq qərar alsalar, bizim hamımıza böyük zərbə olacaq”.
“Amulsar”la bağlı münaqişə bəzi partiyaların spekulyasiya predmeti və populist hərəkəti olmaqla ölkənin siyasi meydanında əks olunmaya bilməzdi. Bəziləri cermuxluları hökumətə təslim olmamağa çağıraraq hakimiyyətin yadına salırlar ki, Ermənistanı yalnız xalqın dəstəyi sayəsində yönəldiblər və indi “bu xalqı dinləmək və mənəvi borcu qaytarmağın vaxtıdır”. Başqaları hökuməti prinsipsizlikdə qınayır – indiki nazirlər müxalifətdə olarkən qabaqkı hökumətdən “Amulsar”da hasilatı dayandırmağı tələb edib, bu gün isə bunu özləri edirlər. “Məxməri inqilab” üzrə Paşinyanın bu yaxınlara qədər situativ müttəfiqi, “Çiçəklənən Ermənistan” partiyasının lideri Qagik Tsarukyan hökumətə xalqın iradəsini yubanmadan yerinə yetirməyi, “Amulsar”da işləri yekunlaşdırmağı və bütün mübahisələri bitirməyi məsləhət görüb. Sement zavodunun və dağ mədəni sahəsində müəssisələrin sahibi, milyoner Tsarukyan bildirib: “Adamlar hesab etsələr ki, mənim müəssisələrim çevrəyə ziyan vurur, mən özüm onları bağlamağa hazıram”.
Aydındır ki, bulanıq suda balıq tutmaq həvəskarları həmişə tapılır, amma Paşinyanın özü və nazirləri dəfələrlə vurğulayıblar ki, “Amulsar” mədəni üzrə qərar dəyişiləcək, ekoloqlar çevrəyə ciddi təhlükənin varlığı haqda, heç olmasa, nəzəri əsaslandırma təqdim etsələr, hasilat əlüstü dayandırılacaq. Bu hələlik yoxdur, amma gümanlar və Ermənistan gerçəkliyindənsə fantastik blokbasterlərə daha çox bənzəyən qiyamət gününün təsvirləri var. Ekspert David Petrosyan durumu şərh edərək bildirib ki, hüquqi baxımdan hökumətin mövqeyi güclüdür. Amma bununla yanaşı, ekoloji ekspertizada bir neçə parametr yoxdur, buna görə də obyektiv incələmə vermək çətindir. Hələlik Göyçə gölünə və onu qidalandıran Vorotan çayına deyil, onun bəzi xırda qollarına təhlükə var. Amma keçmiş hökumət də maraqlıdır ki, yataq ətrafında meydana çıxan gərginlik qurbanlar və ziyan çəkənlər olmaqla sərt münaqişəyə, ən yaxşısı, “ekoloqlar” və asayişi qoruyanlar arasında toqquşmaya keçsin. Deyilməlidir ki, hələlik məsələ buna da gedir. “Keçmişlər”ə Paşinyanın reytinqini vurmaq lazımdır, onlar ekoloqlara da buna görə pul ödəyirlər. Durumun baş qarışdırıcıları keçmiş prezidentlər – dedi-qoduların kurort şəhəri Cermux üzərində bütün müalicə evləri, sanatoriyalar və otellərə vəkalətli nəzarəti ayağına yazdığı Serj Sarkisyanın və Robert Köçəryanın çevrəsi və qohumlarıdır”. Hesab edilir ki, yaranmış vəziyyətdə “Amulsar” məsələsi getdikcə Paşinyan üçün daha ciddi problem olacaq və ona xaricdən də təzyiqlər artacaq. Çünki bu mədən daha böyük məkan üçün potensial təhdid mənbəyidir.
Nahid SALAYEV
