Ermənistan hakimiyyətinin Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı sərgilədiyi mövqe artıq dünya miqyasında da ciddi tənqidlə qarşılanır və İrəvanın bu məsələdə qeyri-konstruktiv mövqeyinə qarşı iradlar artır. Xüsusən də Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın bir-birinin ardınca verdiyi ziddiyyətli bəyanatlar qəbuledilməz hal kimi qiymətləndirilir. Bu xüsusda Atlantik Şuranın siyasi şərhçisi, ABŞ-ın Azərbaycandakı keçmiş səfiri Metyu Brayzanın məsələyə münasibəti xüsusi diqqət cəlb edir.
Sabiq səfir vurğulayır ki, Ermənistan hökumətinin indiki mövqeyi məzmunlu danışıqlar aparmağa imkan vermir. Bu mövqe Azərbaycan üçün tamamilə qəbuledilməzdir. Brayzanın sözlərinə görə, Dağlıq Qarabağın yekun hüquqi statusu danışıqlar yolu ilə razılaşdırılmalıdır: “Danışıqlar prosesində bir tərəf fayda əldə etmək üçün nəyisə güzətşə getməlidir. Hansısa tərəf istədiyi hər şeyi əldə etmək üçün güzəştə getməyəcəyini deyirsə, bu, sadəcə doğru deyil”. Brayza bildirib ki, indilikdə Ermənistan baş nazirinin bəyanatları bir-birinə ziddir: “Onun bəyanatları bir-birinə ziddir. Gah deyir Dağlıq Qarabağ müstəqildir, gah da deyir Ermənistanın bir hissəsidir. Mən vasitəçi olsaydım buna açıq şəkildə etiraz edib istefa verərdim. Bu mövqe ilə irəliləyiş əldə etmək mümkün deyil. Bu, ədalətli deyil”. Əslində vasitəçilərdən Rusiya məsələ ilə bağlı mövqeyini ortaya qoyub. Elə bu günlərdə Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi Mariya Zaxarova qeyd olunan xüsusda mühüm açıqlamalar vermişdi. O bildirmişdi ki, bəyanatlar səsləndirilərkən çox diqqətli olmaq lazımdır:
“Azərbaycan və Ermənistan arasında münaqişə çox çətin bir prosesdir. Bu baxımdan bəyanatlara diqqət edilməlidir. Bu, başlanğıc nöqtəyə qayıtmamağımız və prosesin sıfıra düşməməsi üçün vacibdir. Əlbəttə ki, biz tərəflərin bəyanatlarının sülh yolu ilə münaqişənin həllinə yönəlmiş ümumi səylər kontekstində uyğun gəlməli olduğu qənaətindəyik. Çox istərdik ki, daxili siyasi proseslərə hörmətlə yanaşaq. Lakin bununla yanaşı, bütün tərəflərin eyni prinsipdən - sürətli sülh yolu ilə həll etmə prinsipindən çıxış etməsini də istərdik”. O həmçinin bildirib ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması prosesi çox mürəkkəb və uzunmüddətlidir, lakin tez bir zamanda irəliliyə addım atmaq üçün ortaq bir anlayış var. Göründüyü kimi, Moskva Paşinyanın son fikirlərini çox ağrı ilə qəbul edib. Rusiya ikinci dəfədir ki, Zaxarova səviyyəsində bu çıxışa reaksiya verir. Təxminən iki həftə əvvəl Zaxarova həftəlik brifinqdə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli və Dağlıq Qarabağın statusu məsələsinə toxunub: “Rusiyanın fikrincə, Dağlıq Qarabağın son statusu Ermənistan və Azərbaycan arasında danışıqlar yolu ilə həll edilməlidir”. O, Rusiyanın ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədr ölkəsi olaraq, İrəvan və Bakı ilə yaxın münasibətləri nəzərə alıb sülh prosesinin hərtərəfli irəliləməsini dəstəkləməkdə davam edəcəyini qeyd edib: “Məmnuniyyətlə vurğulayırıq ki, Ermənistanla Azərbaycan arasındakı təmas xəttində nisbi sakitlik hökm sürür. Eyni zamanda, tərəflərin bir-birinə qarşı müxtəlif ittihamlar səsləndirməyə davam etdirməsindən narahatlıq keçiririk. Bu kimi ritorika danışıqlar prosesi üçün əlverişli şəraitin yaradılmasına və təbii olaraq, münaqişənin həlli üçün kompromis variantların tapılması prosesinə ziddir”. Bununla Kreml əvvəlcə Paşinyana Qarabağın statusunun İrəvan və Bakı arasındakı danışıqlar yolu ilə müəyyən edilməli olduğunu bir daha xatırladıb. Rusiyalı siyasi analitik Fyodor Lukyanov da məsələyə eyni prizmadan yanaşır. O vurğulayır ki, Zaxarovanın açıqlamaları Moskvanın bu vəziyyətdə özünü əsl vasitəçi kimi göstərdiyinin təsdiqi və Ermənistana ünvanlanmış xəbərdarlıqdır. Lukyanovun sözlərinə görə, Zaxarovanın bu müşahidələri həmsədr ölkə nümayəndəsinin qiymətləndirməsi kimi qəbul edilməlidir: “Danışıqlar prosesinə mənfi təsir edə biləcək bəyanatları, inkişafları dayandırmaq və onlara reaksiya vermək bütün həmsədr ölkələrin funksiyasıdır. Başa düşmək lazımdır ki, Rusiya strateji müttəfiq olmaqla yanaşı, həm də həmsədr ölkədir və onun öz üzərinə götürdüyü öhdəliklər var. Ermənistan bundan nəticə çıxarmalıdır”.
Məsələ ilə bağlı Rusiyanın “rosbalt.ru” portalı da qeyd edir ki, Rusiyanın yanaşmasından Ermənistan müvafiq nəticələr çıxarmalıdır: “Kreml Qarabağ münaqişəsinin aktiv fazaya keçməsini istəmir. Çünki Rusiyaya indiki şərtlər daxilində Qafqazda gərginlik sərfəli deyil. Bu hal Qərbin diqqətini daha çox regiona yönəldəcək və Gürcüstanla ABŞ arasında münasibətlər fonunda Kreml buna qarşıdır. Lakin o da faktdır ki, Ermənistanla Azərbaycan arasında Qarabağ danışıqları da istənilən nəticəni vermir. Bu səbəbdən Bakı hər an hərbi əməliyyatların yenilənə biləcəyini bəyan edir. Bu durumda Rusiya Ermənistanın Qarabağ danışıqlarında irəliyə doğru müəyyən addımlar atmasında maraqlıdır. Əslində, Ermənistanın Rusiyanın bu istəyinə əməl etməsindən başqa çıxış yolu da yoxdur. Məsələn, Ermənistana güzəştli kreditlə və daxili qiymətlərlə silah satan Rusiya ilə hərbi-texniki əməkdaşlığın inkişafı, xüsusən də İrəvan üçün həyat önəmlidir, çünki başqa tərəfdaşlar yoxdur. Bundan savayı, Rusiya və Ermənistan Cənubi Qafqazda təhlükəsizliyi təmin etmək üçün birləşmiş qruplaşma yaradıb. Buna əlavə edək ki, Ermənistan ərazisində - Gümrüdə Rusiyanın hərbi bazası mənzillənib – hesab edildiyi kimi, xarici təhlükələri dəf etmək üçün. Bütün bunlar Ermənistan üçün həyati əhəmiyyətlidir. Lakin görünən həm də budur ki, Nikol Paşinyan iqtidarı bu məqamları diqqətdən qaçırır, Rusiyaya qarşı müəyyən gedişlər edir. Ermənistan Rusiyadan ala biləcəyi hər şeyi almaq və əvəzində heç nə verməmək istəyir. Bəs burada müttəfiqlik münasibətləri haradadır? Doğrusu, Moskva üçün bu, daha çox Bakı ilə formalaşır. O halda demək olar ki, Paşinyan hakimiyyətdə qalarsa, istisna deyil ki, Rusiya elə həmin Qarabağ və silah tədarükü məsələsində Ermənistandan aralanacaq ki, bu da Azərbaycanın işinə yarayır.
Bir də Köçəryanın həbsi də İrəvanla münasibətləri möhkəm korlayır. Hər halda, Ermənistanın qəzəbə gəlmiş keçmiş prezidentini doğum günü münasibətilə iki dəfə Putinin özü təbrik edib ki, bu da Ermənistan hökuməti üçün müəyyən “siqnal” rolunu oynamalıdır. Amma oynamayıb. Onda Rusiyanın istədiyi addımlar atlımasa, İrəvan bunun nəticələrinə də qatlaşmağa hazır olmalıdır. Düzdür, danışıqlar prosesinin irəliləməyini ləngidən daha bir məqam var – “DQR” və Ermənistan arasında münasibətlərin korlanması davam edir. Hesab olunur ki, Ermənistanın qabaqkı rejiminin – respublikanın iki keçmiş prezidenti Robert Köçəryan və Serj Sarksyanın tərəfdarları Xankəndidə artıq daha möhkəm “səngər tutublar”. Onlar “Qarabağ klanı” deyilən qrupun təmsilçiləri sayılırlar. İrəvanda praktik olaraq açıq danışırlar ki, “əksinqilabçıların bu yuvasını” aradan qaldırmaq gərəkdir. Belə ki, Dağlıq Qarabağ, demək olar, inqilabi gözləntilər rejimində yaşayır. Bu vəziyyətdə Qarabağdakı rejim Paşinyana etibar etmir və bu da məsələnin dinc həllini tormozlayan daha bir faktordur. Belə vəziyyətdə Rusiyanın “Qarabağ klanı”na münasibətini İrəvan nəzərə almalıdır. Əks mövqe, qeyd edildiyi kimi, Paşinyana yaxşı heç nə vəd etmir”.
Erməni politoloq Robert Gevondyan da məsələyə eyni prizmadan yanaşır. Onun fikrincə, Ermənistan hakimiyyətinin son addımları Rusiyanı getdikcə daha çox qəzəbləndirir: “Aydındır ki, Moskvanın müəyyən cavab tədbirləri olacaq. Bu hal Ermənistanın daxili və xarici durumuna təsir edəcək. Təkrar etməkdən yorulmuram ki, inqilabi hökumətin ən böyük səhvi bu idi ki, keçmiş rejimə siyasi qiymət verilmədi. Bu qiymət verilməyincə, qalan hər şey mənasız və məntiqsiz olur. Bax bu vəziyyətdə Rusiyanın Köçəryanı açıq müdafiə etməsi artıq yaxşı heç nə vəd etmir. Xarici siyasətdə təsir daha çox Qarabağ məsələsi üzərindən olacaq. Məsələn, mümkün yeni Qarabağ savaşı indiki şərtlər daxilində Ermənistana böyük zərbə olardı. Yaddan çıxarmayaq ki, düşmənlərimiz var –Türkiyə və Azərbaycan. Onların təzyiqi getdikcə daha sərt olur. Bizim öz maraqları olan müttəfiq dostlarımız da var və onlar öz maraqlarına uyğun hərəkət edirlər. Məsələn, Rusiya artıq buna real nümunədir. Moskva Qarabağ məsələsində daha çox qarşı tərəfi dəstəkləməyə başlayır. Bu vəziyyətdə Azərbaycan istəyinə daha tez çata bilər. Rusiya ilə korlanan münasibətlərimiz də buna münbit şərait yaradır. Zaman keçdikcə təhlükə güclənir”.
Rus hərbi analitik Aleksandr Xramçixin isə bildirir ki, Rusiya Azərbaycan və Ermənistanla münasibətdə Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı baxımından da müəyyən sərt addımlar ata bilər. O qeyd edir ki, Kreml İrəvanı cəzalandırmaq üçün Azərbaycanın KTMT-yə müşahidəçi kimi qəbul edilməsini reallaşdıra bilər. Təbii ki, Bakı özü də buna razılıq versə: “Azərbaycanın KTMT-yə müşahidəçi kimi qəbul edilməsi səs çoxluğu ilə olsa, o zaman bu mümkündür”.
Onun sözlərinə görə, bu kimi dəyişikliklər təşkilata mümkün qədər çox ölkənin cəlb edilməsi üçün edilir. Ekspert bildirir ki, bu durumda KTMT amili və silah alınması məsələsi Ermənistan üçün hansısa əhəmiyyət kəsb etməyəcək. Bütün bunların qarşısı isə Ermənistanın Rusiya ilə münasibətlərini normallaşdırıması və Moskvanın istəyilə Qarabağ məsələsində də müəyyən güzəştli addımlar atması ilə alına bilər. Hər halda, proseslərin inkişaf axarı Moskva-İrəvan münasibətlərinin Qarabağ məsələsində də öz əksini göstərəcəyini deməyə əsas verir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
