Qardaş Türkiyə ilə bağlı baş verənlər bu ölkənin ABŞ-dan uzaqlaşaraq Rusiya ilə yeni hərbi ittifaqa doğru getdiyini aydın nümayiş etdirir. Özü də bütün bunlara səbəb ABŞ-ın Türkiyəyə qarşı həyata keçirdiyi siyasətdə yol verdiyi böyük yanlışlıqlar, Ankaranı təzyiq altında saxlamaq niyyətidir. S-400 zenit raket komplekslərinin alışı ilə bağlı yaranan vəziyyət isə ABŞ - Türkiyə münasibətlərində daha böyük soyuquq və ziddiyyət yaratdı. Amma ABŞ-ın bütün təzyiqlərinə baxmayaraq, Türkiyə geri çəkilmədi və artıq həmin raketlərin ikinci partiyasının alışına başlayıb. ABŞ isə yenə də əvvəlki mövqeyindən geri çəkilmir.
ABŞ müdafiə naziri Mark Esper bildirir ki, Türkiyənin F-35 proqramına yenidən daxil edilməsini düşünmələri üçün S-400-lərdən imtina etməsi lazımdır. O bildirib ki, Türkiyə ya S-400-ləri almalıdır, ya da F-35-ləri: “İkisi birdən olmaz. “Birini qarajda saxlayaq, digərindən istifadə edək!” - belə vəziyyətdən söhbət gedə bilməz”. Amma Ankara bir daha bəyan edib ki, S-400 məsələsi onun üçün qapanmış mövzudur. Bu vəziyyətdə ABŞ-ı çılğına döndərəcək növbəti addım isə Türkiyənin F-35 əvəzinə Rusiyadan Su-57 qırıcıları ala biləcəyidir. Əslində, hadisələrin inkişaf axarı elə bu istiqamətdə də gedir. Belə ki, Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Moskvaya səfər etməsi, eləcə də MAKS-2019 aviasalonunda nümayiş olunan Rusiyanın ən yeni Su-57 qırıcısına baxması, Putindən “Su-57-ləri almaq olar?” deyə soruşması və müsbət cavab alması Türkiyənin bu qırıcıları alacağı məsələsini gündəmə gətirib. Ərdoğan F-35-lə bağlı ziddiyyətlrin dərinləşməsi fonunda bildirib ki, Türkiyə öz addımlarını atacaq. Onun sözlərinə görə, F-35 qırıcılarını almaq alınmasa, rəsmi Ankara bundan narahat olmayacaq. Ərdoğan Türkiyənin Amerika qırıcıları əvəzinə Rusiyanın Su-35 və Su-57 qırıcılarını alması imkanı haqqında suala "Niyə də yox" cavabını verib. Qeyd edək ki, bundan əvvəl Türkiyənin Xarici işlər naziri Mövlud Çavuşoğlu ölkəsinin F-35-ləri ala bilməyəcəyi təqdirdə yeni alternativlər axtaracağını demişdi: “Döyüş təyyarəsinə ehtiyacımız var. F-35-ləri ala bilməsək, yeni alternativlər axtaracağıq”. Çavuşoğlu Rusiyanın bölgədə bir reallıq olduğunu, Rusiya ilə Türkiyənin yaxşı iqtisadi əlaqələrə malik olduğunu deyib. O, Türkiyənin ABŞ-dan hava hücumundan müdafiə sistemləri almağa çalışdığını, ancaq ala bilmədiyini xatırladıb: “Bu, təcili bir ehtiyac idi və S-400-ləri almaq məcburiyyətində qaldıq. Biz F-35 proqramında ortağıq. Bu günlərdə ABŞ bəzi problemlər çıxarır, amma biz hələ 9 ortağın olduğu proqramın bir parçasıyıq. Türkiyə F-35-lərin bəzi hissələrini istehsal edir. Biz F- 35 döyüş təyyarəsi almaq istəyirik və bunun üçün 1.4 milyard dollar ödədik. Döyüş təyyarələrinə ehtiyacımız var. F-35-lər almasaq, yeni alternativlər axtaracağıq”. Belə bir vaxtda yayılan digər məlumata görə, Moskva və Ankara artıq Türkiyəyə beşinci nəsil Su-57 təyyarələrinin tədarükü imkanlarını müzakirə etməyə başlayıb. Rusiya Hərbi Texniki Əməkdaşlıq Federal Xidmətinin direktoru Dmitri Şuqayev Su-57-lərin tədarükü ilə bağlı Türkiyə Müdafiə Sənayesi İdarəsinin rəhbəri ilə müzakirələr apardıqlarını bəyan edib. Şuqayev iki ölkənin Türkiyəyə, həmçinin, Su-35 təyyarələri və radioelektron mübarizə sistemlərinin tədarükü ilə bağlı söhbətlər apardığını da deyib. O əlavə edib ki, Türkiyənin yerli və milli istehsalı olan 5-ci nəsil TF-X hərbi təyyarənin istehsalına da dəstək ola bilərlər. Rusiyalı ekspert Andrey Frolov Ankaranın Rusiya təyyarələrinə olan marağı ilə bağlı qeyd edir ki, yaranmış durumda Türkiyə ABŞ-a o olmadan da yaşaya biləcəyini göstərdi. O bildirib ki, Türkiyənin maraq göstərdiyi təyyarələr Rusiyanın ixrac edə biləcəyi ən modern olanlarıdır: “Su-35 artıq davamlı olaraq istehsal və ixrac edilir, Su-57 gələcəklə bağlı bir layihədir. Çünki Rusiya Hərbi Hava Qüvvələri üçün belə davamlı şəkildə istehsal edilmir”. Frolov qeyd edib ki, Türkiyə inventarını yeniləmə məsələsində F-35-ə ümid edirdi, lakin bəlli səbəblərdən bu təyyarələri ala bilmədi: “İndi Türkiyə alternativ axtarır. Rusiya da belə alternativdir”.
Ekspertlər bildirir ki, yaranmış vəziyyətdə Su-57 qırıcısının Türkiyəyə tədarükündən danışarkən ilk növbədə bu təyyarənin texniki xüsusiyyətlərini və ABŞ-ın F-35-ləri nə səbəbdən Türkiyəyə satmadığını nəzərə almaq lazımdır. Məsələ burasındadır ki, amerikalılar F-35 təyyarəsini Ankaraya satmamaqlarına əsas səbəb kimi bu qırıcıların S-400 kompleksləri ilə uyğunsuzluq təşkil etməsini göstəriblər. Onlar iddia edirlər ki, F-35 təyyarəsi ilə S-400 sisteminin Türkiyə tərəfindən birgə istifadəsi nəticəsində təyyarənin gizli saxlanan texniki göstəriciləri aşkara çıxa bilər. Su-57 isə, demək olar ki, amerikalıların F-35 təyyarəsinin alternatividir, yəni Rusiya istehsalı olan bu təyyarə amerikalı rəqibinin etdiyini edir və hətta iddialara görə, onun göstəriciləri ABŞ təyyarəsindən də üstündür. Nəzərə alsaq ki, Türkiyə NATO ölkəsidir və Alyansın hava məkanı onun da ərazisinə düşür, ortaya belə bir sual çıxır: bəs Rusiya özünün ən yeni təyyarəsinin NATO-nun hava məkanında uçmasından narahat deyilmi? Amerikalıları narahat edən faktorlar Rusiyanı da narahat etmirmi? Təhlükəsizlik məsələləri üzrə ekspert Yevgeni Mixaylov bildirir ki, bu məsələdə Rusiyanın narahat olması üçün səbəb yoxdur: "Hər bir halda Rusiya bir qədər başqa modifikasiyada olan təyyarələri ixraca göndərir. Bu, Rusiyaya ziyan gətirməyəcək, heç kəs avadanlığın sirlərini aça bilməyəcək. Bundan başqa, Rusiya hər hansı bir silahı ixrac etməzdən əvvəl özü onu maksimum səviyyədə silahlanmaya qəbul edir və mən hesab edirəm, Rusiya hətta bir sıra sistemləri təkmilləşdirəcək ki, heç bir nüans olmasın. Təbii ki, bu cür silahların tədarükü qarşılıqlı hörmətə və tərəflərin bu silahları bir-birinə qarşı istifadə etməməsinə dair razılaşmalar əsasında baş verir. Rusiya Federasiyası hər bir halda özünü sığortalayacaq. Hamı bunu başa düşür və mən təyyarələrin ixracında qorxulu heç nə görmürəm". Burada, həmçinin, Türkiyə və Rusiya arasında birgə hərbi texnika istehsalının perspektivlərini də vurğulamaq lazımdır. Mixaylov deyir ki, silahların digər ölkələrlə birgə istehsalı normal təcrübədir: "Bizim təyyarələrimiz Hindistanda da lisenziya əsasında istehsal olunur. Rusiya bununla açıqlığını nümayiş etdirir, göstərir ki, düşmən deyil. Ümumilikdə, istənilən silahın, ən qüdrətli və ən yeni texnologiyaların tədarükü ilk növbədə uzunmüddətli əməkdaşlığı nəzərdə tutur. Mütəxəssislərimiz türkiyəli hərbçilərə təlimlər keçəcəklər, bu, onilliklərlə davam edən əməkdaşlıqdır. Buna görə də ABŞ narahatdır, yəni Vaşinqton Türkiyəni öz dairəsindən itirdiyini görür. Türklərin S-400-ləri almasından müəyyən müddət sonra S-500-lərin də tədarükü baş tutacaq". Bunlar fonunda aydın görünür ki, Vaşinqton getdikcə Türkiyəni itirməkdədir. Moskva ilə yaxındaşan Ankaranın isə bu gedişlə Yaxın Şərqdə, Mərkəzi Asiyada, Qafqazda təsir dairəsinin artması gözlənilir. Çünki Rusiya Türkiyə ilə əməkdaşlığı bu istiqamətlərdə dədərinləşdirməyə hazırlaşır. Bu da Rusiya-Türkiyə yaxınlaşmasının mühüm geosiyasi tərəflərinin olduğunu da aydın nümayiş etdirir. Bütün bunların Qafqazda hansı dəyişikliklərə gətirib çıxaracağı da region ölkələrinin, o cümlədən Azərbaycanın xüsusi maraq dairəsindədir. Proseslər Ankaranın bölgədə güclənməsinin qaçılmaz olduğunu göstərir və Bakının da əsas istəklərindən biri məhz budur.
Nahid SALAYEV
