Qonşu İran ətrafında yaranan vəziyyət bu gün Cənubi Qafqazda da geosiyasi və geoiqtisadi duruma ciddi şəkildə təsir göstərməkdədir. Məsələ burasındadır ki, Qərb, əsas etibarı ilə də ABŞ sanksiyalarından ciddi əziyyət çəkən İran artıq bir çox ölkələrlə, o cümlədən Qafqaz dövlətləri ilə münasibətlərini yenidən nəzərdən keçirir. Hazırda görünən budur ki, İran üçün regionda ən əhəmiyyətli ölkə Azərbaycandır. Çünki məhz Azərbaycanla həyata keçirilən siyasi, iqtisadi layihələr İranın inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu xüsusda təkcə “Şimal-Cənub” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizini yada salmaq kifayətdir.
Digər tərəfdən, enerji sahəsində tərəflər sıx əməkdaşlıq edir. Perspektivdə hətta İran qazının bir hissəinin “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə dünya bazralarına çıxarılması gözlənilir. Eyni zamanda, İran ixrac məhsullarını artırmaq üçün “Şimal-Cənub” dəhlizinə xüsusi önəm verir. İranın dövlət dəmir yolu şirkətinin baş direktoru Səid Rəsuli bu dəhlizin ölkəsi üçün mühüm əhəmiyyət kəsb etdiyini vurğulayaraq, burada Azərbaycanın rolunu kifayət qədər yüksək qiymətləndirdiklərini də etiraf edir. Onun sözlərinə görə, hazırda Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmir yolunun Gilan vilayətindən keçən hissəsində relslərin düzülməsi davam edir. O bildirib ki, sanksiyalara baxmayaraq, yolun inşası davam edir. Artıq 40 kilometr məsafədə relslər düzülüb. Rəsuli nəzərə çatdırıb ki, yolun tikintisində Azərbaycan tərəfi də iştirak edir: “Rəsmi Baki “Şimal-Cənub” dəhlizinin əsas tərkib hissəsi olan Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmir yolunun inşasına 500 milyon dollar vəsait ayırıb. Bundan başqa, Azərbaycan İranın Astara şəhərində dəmir yolu vağzalının və yük terminalının tikintisində də iştirak edir”. Rəsuli vurğulayır ki, İranla Azərbaycanın dəmir yolları arasında faydalı əməkdaşlıq əlaqələri mövcuddur: “Azərbaycan “Şimal-Cənub” dəhlizinin də tam olaraq formalaşmasında fəallıq göstərir. Məhz İranla Azərbaycanın dəmir yolu sahəsində əməkdaşlığı nəticəsində Asiya ilə Avropa dəmir yolu nəqliyyatı baxımından birləşəcək. Asiya ölkələri Avropaya, Avropa ölkələri isə Fars körfəzi sahillərinə və Cənub Şərqi Asiyaya çıxış əldə edəcək”.
Xatırladaq ki, “Şimal-Cənub” dəhlizi ilə Asiyadan Avropaya və əks istiqamətə yüklər Qəzvin-Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmir yolu vasitəsilə daşınacaq. Ötən ilin mart ayında yolun Qəzvin-Rəşt hissəsi istismara verilib. Rəşt-Astara hissəsində isə inşaat işləri davam edir. Qeyd edək ki, Azərbaycan üzərinə düşən öhdəliyi artıq yerinə yetirib. Azərbaycanın və İranın dəmir yollarını birləşdirəcək Astara (Azərbaycan)-Astara (İran) 8,7 kilometrlik dəmir yolu körpüsü inşa edilib və istismara verilib. Nəticədə bu gün Rusiya İrana malların ixracını məhz Astara dəmir yolu körpüsü vasitəsilə həyata keçirir. Ümumiyyətlə, Azərbaycan ərazisindən keçən 511 kilometr dəmir yolu tam hazır vəziyyətdədir. “Şimal-Cənub” dəhlizi isə İran, Hindistan, Rusiya və Azərbaycanla yanaşı, Fars körfəzi və Orta Asiya dövlətlərinin, həmçinin Çinin də marağına səbəb olub. Qeyd edək ki, Çin də bu marşrutla maraqlanıb və iqtisadi-texniki əsaslandırmadan sonra investisiya yatıracağına qərar verəcək. Çinin yaxın gələcəkdə mallarını məhz sözügedən dəhlizin Qərb marşrutu ilə dünya bazarına çıxaracağı şübhə doğurmur ki, bunun da önəmli səbəbi var. Məsələ ondan ibarətdir ki, Çinin gəmiləri Malayziyanın Malay yarımadası ilə İndoneziyanın Sumatra adası arasındakı Malakka boğazından keçərək dünya okeanına çıxırlar. Hind okeanı ilə Sakit okeanı birləşdirən bu boğaz iqtisadi baxımdan Cənub-Şərqi Asiya ölkələri üçün olduqca əhəmiyyətlidir. Hər il Malakka boğazından bu regionun müxtəlif ölkələrinə məxsus 50 mindən çox gəmi keçir. Lakin burada məskunlaşmış dəniz quldurları gəmilərə hücum edərək onları qarət edir. 2006-cı ildən başlayaraq Malakka boğazından keçən gəmilərin qarət olunması halları çoxalıb. Dəniz quldurları gəmiləri qarət etməklə yanaşı, heyət üzvlərini də girov götürərək yüksək məbləğdə pul tələb edirlər. Onu da nəzərə çatdırmaq lazımdır ki, yay aylarında Sumatra adasında baş verən meşə yanğınları nəticəsində boğazın üzəri sıx dumana bürünür və 200 metr irəlini görmək olmur. Belə vəziyyət həm qəzalara səbəb olur, həm də dəniz quldurlarını təqib etməyə imkan vermir. Bu problem Çini ciddi düşündürür. Qazaxıstan-Türkmənistan-İran dəmir yolu xətti də istifadəyə verilib. Yolun Qazaxıstan-Türkmənistan hissəsi 2013-cü ildə, Türkmənistan-İran hissəsi isə 2014-cü ildə istismara buraxılıb. Orta Asiya respublikaları üçün “Şimal-Cənub” dəhlizinin mahiyyəti ondadır ki, onlar Fars körfəzinə çıxış əldə edəcəklər. Belə vəziyyətdə İran üçün “Şimal-Cənub” dəhlizinin əhəmiyyəti daha da artır və Tehran iqtisadi problemlərindən əhəmiyyətli dərəcədə yaxa qurtarmaq üçün dəhlizin inşası istiqamətində azərbaycanla əməkdaşlığı intensivləşdirir. Bu vəziyyətdə regionda Azərbaycanın İran üçün əhəmiyyəti artır. Ekspertlər hesab edir ki, hadisələrin bu səpkidə inkişafı sonda İranın regionda Ermənistandan tədricən üz döndərməsinə gətirib çıxaracaq. Elə erməni mediası da hadisələrin qeyd olunan məcrada inkiaşfından ciddi narahatlıq keçirərək yazır ki, belə vəziyyətdə Ermənistanın regional təcridi daha da dərinləşəcək. Eyni zamanda, Ermənistan daha bir mühüm transmilli layihədən kənarda qalacaq.
“Şimal-Cənub” dəhlizinin işə düşməsi isə tranzit ölkə kimi Azərbaycanın gəlirlərini artıraraq onu iqtisadi cəhətdən daha qüdrətli dövlətə çevirəcək. Bu layihəyə, Çinlə yanaşı, böyük iqtisadiyyata malik Hindistan da xüsusi maraq göstərir. Çünki Hindistandan Finlandiyaya qədər uzunluğu 7200 kilometr olan “Şimal-Cənub” dəhlizi ilə yüklərin daşınma müddəti 2 dəfədən çox azalır. Bu da müqayisədə yüklərin 20 gün tez çatdırılması deməkdir. Dünya Ticarət Təşkilatının hesabatına görə, Hindistanın xarici ticarət dövriyyəsi 1 trilyon dollara yaxınlaşıb. Hindistan nefti, sənaye avadanlıqlarını, müxtəlif kimyəvi maddələri, dəmiri, poladı və başqa malları idxal edir. İxraca gəldikdə isə, qeyd etmək lazımdır ki, dünya bazarına çıxarılan çayın 13 faizini Hindistan ixrac edir. Dünyada qəhvə ixracına görə bu ölkə 6-cı yerdədir. Bunlardan başqa, neft-kimya məhsulları, dərman preparatları, maşınqayırma və nəqliyyat avadanlıqları, yüngül sənaye və kənd təsərrüfatı məhsulları da Hindistanın ixrac potensialına daxildir. Məhz bunlar fonunda Dehli də “Şimal-Cənub” dəhlizinə xüsusi maraq göstərir.
Nahid SALAYEV
