İşğalçı Ermənistanın bütün cəhdlərinə baxmayaraq, ABŞ-ın bu ölkəyə münasibəti heç də İrəvanın istədiyi səviyyədə deyil. Ermənistanla iqtisadi münasibətlərini getdikcə məhdudlaşdıran, bu ölkəyə, eləcə də zəbt edilmiş Azərbaycan ərazilərində yaradılan separatçı rejimə maliyyə yardımlarını azaldan ABŞ-ın Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə ilgili real mövqeyi də Ermənistanda xoş qarşılanmır.
Məsələ burasındadır ki, ABŞ əvvəlki qaydada Qarabağ məsələsində Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıyır və bunu baş nazir Nikol Paşinyanın Xankəndidə verdiyi məlum bəyanata Vaşinqtonun münasibəti də aydın surətdə nümayiş etdirir. Xatırladaq ki, bununla bağlı ABŞ səfirliyinin verdiyi açıqlamada əsas diqqət həmsədrlərin bu il martın 9-da yaydığı bəyanata yönəldilib: "ABŞ ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədri olaraq tərəflərə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin ədalətli və sülh yolu ilə həllində kömək etmək üçün qətiyyətli olaraq qalır. Minsk Qrupunun həmsədrləri tərəfləri dəfələrlə gərginliyi azaltmaq üçün tədbirlər görməyə və konstruktiv danışıqlara şərait yaradan mühiti dəstəkləməyə çağırıb. Sizi Minsk Qrupunun həmsədrlərinin bu məsələyə dair açıqlamalarına, xüsusən də 9 mart 2019-cu il tarixli mətbuata açıqlamasına yönəldirik". ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrlərinin həmin vaxt yaydıqları bəyanatda isə deyilir ki, münaqişənin ədalətli və davamlı həlli ərazi bütövlüyü, bərabər hüquqluluq üzərində qurulmalıdır: “Bu, həmçinin, 2009-2012-ci illərdə həmsədr ölkələrin prezidentləri tərəfindən təklif edilən əlavə elementləri də ehtiva etməlidir: Dağlıq Qarabağ ətrafındakı ərazilərin Azərbaycanın nəzarətinə qaytarılması, Dağlıq Qarabağa təhlükəsizliyi və özünüidarəetməni təmin edən müvəqqəti statusun verilməsi, Dağlıq Qarabağın yekun hüquqi statusunun müəyyən edilməsi, qaçqınların və məcburi köçkünlərin öz yaşayış yerlərinə qayıtma hüququnun və sülhməramlı əməliyyatların daxil olduğu beynəlxalq təhlükəsizliyin təmin edilməsi”. Həmsədrlər hesab edir ki, bu prinsiplər və elementlər münaqişənin ədalətli və davamlı həlli üçün bünövrə kimi qəbul edilməlidir.
Bütün bunlar bir daha təsdiq edir ki, ABŞ-ın məsələyə yanaşması indiki halda Azərbaycanın maraqları ilə uzlaşır. Elə ABŞ-ın yaydığı açıqlama da Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində Azərbaycana verilmiş vacib dəstək sayılır. Bütün bunlar o deməkdir ki, ABŞ ilk növbədə ətraf rayonların Azərbaycana qaytarılması, Qarabağın yekun statusuna aydınlıq gətirilməsi variantına üstünlük verir. Bu, vaxtilə “Madrid prinsipləri” çərçivəsində sabiq prezident Serj Sarkisyanın da razılaşdığı bir həll variantıdır. Beləliklə, ABŞ prezidentinin müşaviri Con Boltonun Cənubi Qafqaza səfəri zamanı “İşğal altındakı ərazilər boşaldılmalıdır” ismarışından sonra da Vaşinqton yenə bu mövqeyində qalır. Bundan qabaq da bir neçə dəfə Vaşinqton tərəfindən Bakının icazəsi olmadan danışıqlar formatının dəyişdirilməsinin mümkünsüzlüyü bildirilmişdi. Qeyd edilənlər həm də onun təsdiqidir ki, Paşinyanın gələn ay ABŞ-a planlaşdırılan səfərindən də Ermənistan özü üçün hansısa nəticə əldə etməyəcək. Bütün bunlar İrəvanda getdikcə daha böyük təşviş doğurur. ABŞ-da fəaliyyət göstərən Amerika Erməniləri Milli Komitəsi (ANCA) də Vaşinqtonun İrəvana münasibətinin heç də qənaətbəxş səviyyədə olmadığını diqqətə çatdırır. Qurum bildirir ki, məhz bu səbəbdən Ermənistana 140 milyon dollarlıq qrant verilməsi istəyi ilə ABŞ-a ünvanladığı son müraciətəinə də müsbət cavab ala bilmir. Digər tərəfdən, elə bu günlərdə ABŞ-ın Ticarət Nazirliyinin iki erməni şirkətinə sanksiya tətbiq etməsi tərəflər arasında münasibətlərin gərginləşən xətt üzrə inkişaf etməkdə olduğunu göstərir.
Qeyd edək ki, Ermənistan ABŞ-ın Ticarət Nazirliyinin iki erməni şirkətinə sanksiya tətbiq etməsinə görə rəsmi Vaşinqtona etiraz edib. Etiraz bəyanatını sanksiyaya məruz qalan İrəvan Elmi-Tədqiqat Rabitə İnstitutu QSC (İrNİSS) və “Markel” QSC-nin rəhbərliyi yayıb. Şirkətlərin rəhbərlikləri ABŞ-ın ittihamlarını qəbul etmədiklərini, bu barədə Ermənistanın Amerikadakı səfirliyinin məlumatlandırıldığını bildirib. Bəyanatda ABŞ Dövlət Departamenti qərəzdə ittiham olunub. Xatırladaq ki, avqustun 13-də ABŞ Ticarət Nazirliyi sözügedən iki erməni şirkətinə sanksiya tətbiq edildiyini açıqlayıb. Məlumatda bildirilib ki, İrNISS və “Markel” QSC ABŞ Sənaye və Təhlükəsizlik Bürosunun Ticarət Nəzarəti Siyahısından lisenziyasız mallar alaraq təkrar ixrac edib. Ayrıca, İrnİSS-in icraçı direktoru və “Markel” QSC-nin prezidenti ABŞ-ın sanksiyaları altında olan İran şirkəti ilə işbirliyində ittiham olunub. Şirkətlərin “qara siyahı”ya daxil edilməsinin səbəbləri ABŞ Federal Reyestrinin saytında dərc edilmiş sənəddə yer alıb.
ABŞ Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri Suren Sarkisyan isə etiraf edir ki, baş verənlər İrəvan və Vaşinqton arasında münasibətlərin pisləşməkdə olduğunu nümayiş etdirir. Bu durumda sentyabr ayında Nikol Paşinyanın ABŞ-a səfəri və bu səfərin əhəmiyyəti haqqında aylar öncə bəyanat verilməsi, bu səfərdən hansı gözləntilərin olmasına dair fikirlərini açıqlayan Sarkisyanın sözlərinə görə, İrəvan Vaşinqtondan nələrsə əldə etməyə artıq böyük ümidlər bəsləməməlidir: “Belə vəziyyətdə ABŞ prezidenti ilə Paşinyanın görüşünün baş tutacağı barədə Xarici İşlər Nazirliyi dəqiq məlumat verməsə də, ABŞ-la siyasi dialoq sahəsində yüksək səviyyədə əməkdaşlıq çatışmazlığı özünü göstərir. Bir il bundan əvvəl Ermənistan hakimiyyət orqanlarının söz açmasına baxmayaraq, Paşinyan-Tramp görüşü bu dəfə də baş tutmayacaq. Bu səfər icma səviyyəli səfər adlandırıla bilər. Kaliforniya ştatının rəhbərliyi ilə görüşün olacağı istisna edilmir. Eyni zamanda Kaliforniyanı təmsil edən senat və konqresmenlərlə də görüş baş tuta bilər. Vaşinqtona səfər, o cümlədən Paşinyan-Tramp görüşü nəzərdə tutulmayıb, daha doğrusu, ABŞ belə görüşü rədd edir. Bu günə qədər nə keçmiş hakimiyyət, nə də indiki hakimiyyət nümayəndələrinin Tramp administrasiyasını təmsil edənlərlə yüksək səviyyədə görüşü olmayıb. Belə bir vəziyyətin ABŞ-la ortaq gündəm olmayanadək davam edəcəyini düşünürəm.
Minalanmış sahələrin minalardan təmizlənməsi məqsədilə Qarabağdakı rejimə ayrılan maliyyə yardımının dayandırılması məsələsinin müzakirə mövzusu olmasına gəldikdə, Vaşinqton ekspertləri hesab edir ki, Qarabağa yardımın dayandırılması Ermənistanın Suriyada iştirakına birbaşa cavabdır. Bu fikirlə razıyam və cəmi bir-iki aydan sonra 2020-ci il üzrə ABŞ-ın büdcəsinin qəbul ediləcəyi bir vaxtda Qarabağa yardımın ayrılmasından artıq söhbət gedə bilməz. Bu yardımın dayandırılmasının qarşısını Ermənistan yox, yalnız erməni lobbisi ala bilərdi. Amma bu dəfə erpməni lobbisi də aciz vəziyyətdə qaldı. Düzdür, senatorlar və konqresmenlər məktubla USAID-ə müraciət edərək, istənilən halda Qarabağa yardımın dayandırılmamasını xahiş ediblər. Lakin ortada nəticə yoxdur”. “ABŞ büdcəsi ilə bu yardım davam etməsə də USAID təşkilatının maliyyəsi hesabına aparıla bilərmi” sualına Sarkisyan belə cavab verib: “Ümumiyyətlə, büdcə layihəsində Qarabağa ayrılan yardım cümləsi çıxarılıb və məhz bu layihə müzakirəyə qoyulub”. O qeyd edib ki, senator və konqresmenlərin, həmçinin bəzi bir neçə nüfuzlu şəxslərin administrasiyaya təzyiqinin nə dərəcədə effektiv olacağını demək çətindir: “İstənilən halda, USAID müstəqil şəkildə yardım edilməsi haqqında qərar qəbul edə bilər. Təşkilat yekunda həmin cümləni büdcə layihəsinə artıra və Konqresin təsdiqinə göndərə bilər. Ermənistan hakimiyyəti tərəfindən vurğulanır ki, Suriyaya hərbi qoşun göndərilməsi ikitərəfli münasibətlərə təsir edə bilməz və ABŞ tərəfindən müsbət anlayış gözləyir. Lakin ABŞ tərəfi ifadə edir ki, sizin qərarı diqqətə alaraq, bundan irəli gələn bütün nəticələrə görə özümüz qərar verməklə, aparılan siyasətə yenidən baxacağıq. Həmçinin, iki erməni şirkəti İran və Rusiya ilə əməkdaşlıq etdiyinə görə sanksiyaya məruz qalıb. Bu şirkətlər sanksiyalara məruz qalmış rus və İran şirkətləri ilə əməkdaşlıq ediblər. Bu, anti-Rusiya və anti-İran sanksiyalarının Ermənistana təsir etməyəcəyi iddialarına cavabdır. Həmişə qeyd etdiyim kimi, ikinci dərəcəli təyinatlı sanksiyalar Ermənistana da zərbə vurur. Artıq Ermənistanda sanksiyalara məruz qalan təşkilatların olduğunu unutmamaq lazımdır”. Sarkisyanın fikrincə, ABŞ-ın tətbiq etdiyi sanksiyalar birbaşa və ya bilavasitə mütləq Ermənistan iqtisadiyyatına zərbə vuracaq: “Ermənistanın digər şirkətlərinin də İran və Rusiya təşkilatları ilə əməkdaşlıq etdiklərinə görə sanksiyalara məruz qalacağı istisna olunmur. Təbii ki, bu məsələdə diqqətli olmaq lazımdır, çünki ABŞ hər hansı ölkəyə və ya hər hansı təşkilata istisna şamil etmir. ABŞ-İran və ya ABŞ-Rusiya münasibətlərində hər hansı müsbət niyyət nəzərə çarpmır. Yaxın 10-15 il ərzində Rusiya-ABŞ münasibətlərinin normal axarına qayıdacağını düşünmürəm. Çünki qəbul edilən hüquqi aktlar və bunların əsasında tətbiq edilən sanksiyalar Konqres tərəfindən qəbul edilib və bunları dəyişmək çox çətin olacaq. Belə bir nümunə olaraq SSRİ vaxtında Cekson-Venik sanksiyalar qanunvericiliyinin qəbul edildiyini və 20 il qüvədə qaldığını xatırlada bilərəm. Ona görə də Rusiya-ABŞ münasibətlərinin yaxın gələcəkdə normallaşmasını gözləməyə dəyməz. Eyni şey İran-ABŞ münasibətlərinə də aiddir. Ola bilər, onlar danışıqlar masası ətrafında otursunlar, hansısa məsələlər ətrafında razılığa gəlsinlər, lakin onlar əks qüvvələr olmaqda davam edəcəklər. Çünki dünyanın müxtəlif bucaqlarında bu ölkələrin maraqları nəinki üst-üstə düşmür, hətta əksinə, bir-birinə qarşı ziddiyət təşkil edir. Belə vəziyyətdə Ermənistanın ortada qalması və ABŞ-ın hədəfinə çevrilməsi aydın görünür. Məhz bu vəziyyətdə ABŞ-ın Azərbaycanla münasibətdə fərqli mövqedə olması ciddi narahatlıq doğurur”. Sarkisyan hesab edir ki, bu hal ABŞ-ın Qarabağ siyasətində də özünü büruzə verərək, Azərbaycanın lehinə işləyəcək.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
