Rusiya raketlərinə görə münasibətləri xeyli pisləşən ABŞ və Türkiyə bu dəfə Suriya məsələsinə görə kəskin qarşıdurmaya getməkdədir. Söhbət ondan gedir ki, ABŞ Türkiyənin Suriyada yeni hərbi əməliyyatlara başlamaq niyyətinə razılıq vermir. Rusiya isə bu məsələdə hansısa problem görmür. Vaşinqtonda hesab edirlər ki, yaranmış vəziyyət Türkiyə və Rusiyanı yaxınlaşdıran növbəti amil olacaq.
İndilikdə isə Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan bildirib ki, ölkəsi Şimali Suriyada PKK terror təşkilatının Suriya qolu sayılan PYD və YPG-yə qarşı hərbi əməliyyata başlayacaq. Ərdoğan Türkiyənin hərbi əməliyyata başlayacağı barədə ABŞ və Rusiyanı məlumatlandırdıqlarını bildirib: "Biz Suriyada Afrini, Cerablusu azad etdik, indi də Fərat çayının şərqində əməliyyat aparacağıq. Biz bu barədə ABŞ və Rusiyanı məlumatlandırdıq. Biz ölkəmizə hücumları sadəcə müşahidə edə bilmərik". Artıq ABŞ Dövlət Departamenti Türkiyə ordusunun Suriya ərazisində hərbi əməliyyat keçirmək planlarından narahatlığını ifadə edib. Departamentin rəsmi nümayəndəsi Morqan Ortaqus bildirib ki, Suriyanın şimal-şərqində belə birtərəfli hərbi hərəkətlər ciddi narahatlığa səbəb olur, xüsusilə ABŞ hərbi qulluqçularının yaxınlıqda ola biləcəyi zaman: “Biz bu cür addımları qəbuledilməz hesab edirik və Türkiyəni bizimlə birgə yanaşma üzərində işləməyə çağırırıq". Amma Türkiyə mövqeyindən geri çəkilmək niyyətində deyil. Türkiyənin “T24” portalı yazır ki, baş verənlər bu dəfə Suryiada ABŞ-Türkiyə toqquşmasını reallığa çevirə bilər: “Türkiyə və ABŞ-ın Suriyada Türkiyə ilə sərhəddə təhlükəsizlik zonası yaratmaq haqda danışıqları hələlik nəticə verməyib. Türkiyə tərəfi prezident Tayyib Ərdoğanın, xarici işlər naziri Mövlud Çavuşoğlunun ağzı ilə olduqca qəti və sərtcəsinə bildirib ki, anlaşma olmayacaqsa, Türkiyə Silahlı Qüvvələri Fəratdan şərqdə əməliyyat keçirəcək. Vurğulanıb ki, Türkiyənin “səbri qalmayıb”. Prezident Ərdoğan qeyd edib: “Biz terror dəhlizini alt-üst etməyə qəti köklənmişik”.
Vaşinqton bu zaman F-35 təyyarələrinin istismarını öyrənmək üçün ABŞ-da olan türk təyyarəçi və texniki mütəxəssislərini Türkiyəyə göndərməklə məşğuldur. Türkiyənin F-35 proqramından çıxdaş edildiyini bildirən ABŞ bu qərar çərşivəsində əməli fəaliyyətə keçib. Bu arada Ankara buna heç bir reaksiya verməyib. Türkiyə Milli Təhlükəsizlik Şurasının toplantısının yekunları üzrə dərc edilmiş bəyanatda F-35 layihəsi xatırlanmır, Suriyanın şimalında təhlükəsizlik zonası haqda isə prezident Ərdoğan və XİN başçısı Çavuşoğlunun bəyanatları ilə müqayisədə daha yumşaq ifadə işlədilib. Qeyd olunur ki, Türkiyə “sülh dəhlizi” yaratmağa səylər göstərəcək.
Bu qayda ilə Milli Təhlükəsizlik Şurasının iclasında Suriyanın şimalındakı dəhlizə daha bir tərif verilib: “sülh dəhlizi”. Söhbət Suriya ərazisində Türkiyə sərhədindən o yana 30-40 km dərinlikdən gedir. Bu dəhlizin “dinc” olması üçün ora Türkiyə hərbçiləri nəzarət etməlidir. O biri yandan, Ankara ABŞ-ın dəstəklədiyi və Türkiyə-Suriya sərhədi boyunca Aralıq dənizinə uzanan PKK-nın nəzarətində olan bölgəni “terror dəhlizi” adlandırır. Bununla yanaşı, ABŞ-ın yaratmaq üçün təklif etdiyi beş-yeddi kilometr dərinliyində təhlükəsizlik zonası Türkiyə ordusunun deyil, Böyük Britaniya, Fransa kimi Avropa dövlətlərinin və bəzi ərəb ölkələrinin nəzarət edəcəyi dəhlizi ifadə edir. Ankaranın tələblərilə yaxından-uzaqdan heç bir əlaqəsi olmayan bu dəhlizi Türkiyə ordusundan həm də PKK-YPG qorumalıdır.
Milli Təhlükəsizlik Şurasının yumşaq bəyanatına əsasən, Ankara və hər şeydən qabaq hərbi qanad hələlik gözləyir ki, qızıl orta tapılacaq. Ankara Vaşinqtonu Türkiyə ordusunun nəzarəti altında 30-40 km dərinlikdə sülh dəhlizi yaratmağa inandırsa və dilə tutsa, problem olmayacaq. Amma ABŞ buna qarşı dirəşsə və Türkiyə ordusunun nəzarət etmədiyi beş-yeddi kilometr dəhlizə israr etsə, Ankaranın buna razılaşmaq ehtimalı sıfıra bərabərdir. Bu halda Türkiyənin Fəratdan şərqdə əməliyyat keçirməkdən başqa variantı qalmayacaq – prezident Ərdoğan bu haqda tez-tez sərt şəkildə danışır. Əlbəttə, Ankara belə bir əməliyyat keçirərkən Rusiya, İran və dolayısı ilə Dəməşqlə hökmən təmasda olacaq.
Belə bir hərbi əməliyyatın gedişində ən böyük risq Türkiyə və Amerika hərbçiləri arasında hərbi toqquşma ehtimalıdır. NATO üzrə iki müttəfiqin hərbçilərinin döyüşə girməsi isə problemi çox ciddi böhrana çevirə bilər. ABŞ-ın Suriyanın şimalındakı fəaliyyəti aydın göstərir ki, Vaşinqton “Şimali İraq”a oxşar “Şimali Suriya” yaratmağa çalışır. Bu qurum Dəməşqin suverenliyindən qıraqda qalacaq, praktik olaraq müstəqil hərəkət edə bilər və PKK-YPG-“Demokratik Birlik” Partiyası (PYD) tərəfindən idarə olunacaq. Türkiyədən savayı ABŞ-ın bu planına qarşı çıxış edən daha iki ölkə var: İran və təbii ki, Suriya.
ABŞ Suriyanın şimalında öz planında israr edərsə, Türkiyənin yaxınlaşacağı iki ölkə bunlardır. Rusiyanın bu məsələdə birmənalı şəkildə Türkiyənin tərəfini tutacağına zəmanət yoxdur. Türkiyə Rusiyanı özünə qarşı qaldırmamaq üçün S-400-dən sonra Rusiyanın Su-35 qırıcılarını alarmı? Bu məsələ də gündəlikdə durur. Prezident Ərdoğan deyib: “F-35-i vermirsiniz? Onda biz başqa yerdə variantlar axtararıq”. Suriya problemi Türkiyə-Amerika münasibətlərini onların tarixindəki ən əlverişsiz dövrlərdən birinə gətirib çıxardıb. Türkiyənin müttəfiqlik münasibətləri anlayışı dəyişilib. NATO-nu laxladacaq miqyaslar alıb. Türkiyənin sarsılmazlığını təhdid etməyə başlayan hadisələr fonunda Ankaranın milli birlik və ərazi bütövlüyünə əsaslanan siyasət yürütməyi zərurətə çevrilir. Və bu siyasət keyfiyyətcə elə olmalıdır ki, ölkə daxilində müxalifət də onu dəstəkləsin”. Bütün bunlar bir daha Türkiyə - ABŞ münasibətlərində yenidən gərgin bir mərhələnin başlandığını göstərir.
Nahid SALAYEV
