Məlum olduğu kimi, bu gün Avropa ölkələri üçün yeganə yeni enerji mənbəyi Azərbaycandır. Bu məsələ cari ilin mayında Bakıda baş tutan 24-cü Beynəlxalq "Xəzər Neft və Qaz 2017" sərgi və konfransının, həmçinin 7-ci Xəzər Beynəlxalq Energetika və Alternativ enerji sərgisində də gündəmə gəldi. Hazırda yaranmış vəziyyətdə Avropa Azərbaycan qazını bura daşıyacaq "Cənub Qaz Dəhlizi"nin mümkün qədər tez reallaşmasına çalışır.
Digər tərəfdən bu layihə həm də Orta Asiya qazının Azərbaycan üzərindən Avropaya çatdırılmasına imkan verəcək. Məsələnin bu tərəfinə nəzər salan ATƏT-in baş katibi Lamberto Zannier də bildirir ki, Azərbaycan özünün enerji təhlükəsizliyini tam təmin etməklə bərabər, regional təhlükəsizlikdə də əsas rol oynayır: "Bütün ölkələr bir araya gələrək enerji təhlükəsizliyinin təmin olunması üçün yeni çıxış yolları axtarır. Azərbaycanın da zəngin enerji resursları var. Bu resursları dünya bazarlarına nəql etmək baxımından Azərbaycan əhəmiyyətli ölkədir. Biz Azərbaycanla əməkdaşlıqda maraqlıyıq. Birlikdə bir sıra mümkün layihələrin müzakirəsi nəzərdə tutulub".
Eyni mövqeni Avropa İttifaqının (Aİ) vitse-prezidenti Maroş Şevçoviç də bölüşür: "Biz 2020-ci ildə "Cənub Qaz Dəhlizi" ilə Avropanın Azərbaycan qazını alacağını gözləyirik. Bu layihə gələcəkdə Orta Asiyanın qaz resurslarının Avropaya çatdırılmasında mühüm rol oynaya bilər. Bizim birgə görülə biləcək işlərimiz hələ çoxdur". Qeyd edək ki, hazırda Orta Asiya ölkələri, o cümlədən Türkmənistan öz qazını Azərbaycan üzərindən Avropaya nəql etməyə böyük maraq göstərir. Məsələ bundadır ki, su hövzəsində təbii qaz ehtiyatlarına görə dördüncü yerdə olan Türkmənistan hazırda enerji gücünü daha sərfəli formada istifadə etmək istəyir. Aşqabadın bu niyyəti isə Avropanı, eləcə də qardaş Türkiyəni yaxından maraqlandırır. Türkiyənin, daha sonra Avropanın indilikdə həyata keçirmək istədiyi, lakin hələlik baş tutmayan "Transxəzər" layihəsi bu fonda gerçəkləşərsə, ekspertlərə görə, belə vəziyyət Xəzər bölgəsinin Qərb üçün enerji əhəmiyyətini daha da artıracaq. Çünki sözügedən layihə ilə ildə 30 milyard kubmetr türkmən qazını Avropaya çıxarmaq mümkündür. Digər tərəfdən, bu layihə həyata keçərsə, Türkmənistan qazının ən böyük alıcısı olan Çinin təsirləri azalacaq, həmçinin, Aşqabadın enerji məsələsində Rusiya və İran arasında qalması da aradan qalxacaq.
İndiki vəziyyətdə isə İran və Türkmənistan arasında qaz mübahisəsi gedərək sərtləşir. Tehran Aşqabadı məhkəmə ilə hədələyərək ondan təbii qazın qiymətini azaltmağı və çatdırmaları bərpa etməyi tələb edir.
Aşqabad, öz növbəsində, bununla razılaşmır və bəyan edir ki, İran əvvəlcə qaz borcunu ödəməlidir, yalnız bundan sonra əməkdaşlığın nüanslarını müzakirə etmək mümkündür. Ekspertlər isə hesab edirlər ki, bu durumda Aşqabadın əsas çıxış yolu "Transxəzər" layihəsinin həyata keçməsidir.
Xatırladaq ki, Aşqabad 2017-ci il yanvarın 1-dən İranın şimal əyalətlərinə təbii qazın çatdırılmasını dayandırıb. Belə vəziyyətdə Tehran tərəfindən Beynəlxalq Arbitraj Məhkəməsinə veriləcək sənədlər hazırlanıb və Aşqabad bu barədə xəbərdar edilib. Mərkəzi Asiya və Yaxın Şərq üzrə ekspert Aleksandr Knyazev qeyd edir ki, qaz pulu infrastrukturun yaradılması üçün Türkmənistanın Çindən aldığı kreditlərin ödənilməsində problemlər yaranıb: "Hətta satılan qaza görə alınan pul kreditlərin ödənilməsinə çatmır. Artıq iki ildir ki, müxtəlif məhkəmələrdə Çin kredit təşkilatlarına Türkmənistanın "Türkmənqaz" şirkətinin borcları ilə bağlı məhkəmə prosesləri davam edir. Müəyyən ölçüdə Özbəkistan və Qazaxıstanın mövqeyi də Türkmənistanın vəziyyətini çətinləşdirir. Bu ölkələrin hər ikisi Çinə təbii qaz ixrac etməyə başlayıb. Bu vəziyyətdə türkmən tərəfinin "Transxəzər" layihəsinə marağı təbii olaraq artır. Çünki bu layihə Aşqabada daha çox pul qazandıra bilər". Ekspert həmçinin bildirir ki, İran türkmən qazından praktik olaraq asılı deyil və Tehran müqavilələrin şərtlərini dəyişmək istəməyəcək: "Bu, problemin bir tərəfidir. Başqa bir problem Türkmənistan rəhbərliyinin məsələni həddən artıq siyasiləşdirməsindən ibarətdir. ABŞ və Avropa İttifaqının vədlərinə inanan Aşqabad İranın maraqlarına zidd olan layihələrə - "Transxəzər" kəmərinə və TAPİ-yə (Türkmənistan-Əfqanıstan-Pakistan-Hindistan) üstünlük verməyə başlayıb. "Transxəzər" layihəsi, yeri gəlmişkən, Rusiya ilə münaqişəli vəziyyət yaradır. Amma indiki vəziyyətdə Aşqabad əsas ümidini məhz "Transxəzər" layihəsinə bağlayıb və onun reallaşmasına çalışacaq ". Digər tərəfdən o da vurğulanır ki, bu məsələdə Qərb Aşqabada hərtərəfli dəstək verir.
Tahir TAĞIYEV
