Bazar ertəsi günü, 23 noyabr 2026
     

"Azərbaycanın geosiyasəti"

Image


Əli Həsənovun kitabından qənaətə gəldiyim düşüncələr

Üçtərəfli sazişə görə, orta xətt üzrə Xəzərin dibinin 18,7 faizi Rusiyanın, 19,5 faizi Azərbaycanın, 29,6 faizi isə Qazaxıstanın nəzarətində qaldı. Orta xətt prinsipini qəbul etməyən İran və Türkmənistanın payı isə sıralamaya müvafiq olaraq 13,8 və 18,4 faiz təşkil edir. Beləliklə, ağır aparılan danışıqlar, vaxt tələb edən siyasi fəaliyyət öz bəhrəsini verdi.
Əli Həsənov qeyd edir ki, Moskvanın özündə bu sazişə etiraz edən bəzi dairələrin ciddi-cəhdinə baxmayaraq, Rusiyanın Xəzərlə bağlı mövqeyindəki dəyişikliyin bir sıra səbəbləri var idi.
Əvvala, Rusiya ilə sahilyanı postsovet ölkələri arasındakı ziddiyyətlər gücləndikcə, həmin dövlətlər Moskvanın təsir dairəsindən daha sürətlə uzaqlaşmaq kursunu seçərək başqa dünya güclərinə üz tuturdu. Artıq bunun ilkin əlamətləri də göz önündə idi.
İkincisi, bir neçə il Qərbin bölgəyə gəlişinin qarşısını ciddi-cəhdlə almağa çalışan Rusiya əks effektlə qarşılaşaraq, nəinki uğursuzluğa düçar olmuşdu, həm də bölgənin neft-qaz ehtiyatlarının "bölüşdürülməsi" prosesindən kənarda təhlükə ilə üzləşirdi. Xəzərin statusunun müəyyənləşməsində beynəlxalq hüquq və normalara söykənməyən, konstruktiv olmayan mövqe İran İslam Respublikası tərəfindən sərgilənir. Təbiidir ki, uzun illər Xəzər hövzəsi iki dövlət tərəfindən idarə olunurdusa, XX əsrin sonlarından bu dənizə iddialıların sayı beşə çatdı. Burada təkcə söhbət Xəzərin istismarından getmir, həm də bu məkandan geosiyasi və hərbi-geostrateji maraqlar üzə çıxır. Əgər, İran 200 ilə yaxın bir müddətdə Rusiyaya həm qurudan, həm də su hövzəsindən sərhəd qonşusu idisə, indi onun Rusiya ilə heç bir qonşuluğu yoxdur, arada Azərbaycan və Türkmənistan dövlətləri dayanır və bu da on illərlə bölgədə yürütdüyü siyasəti dəyişməyə məcbur edir, həm də nəzərə almaq lazımdır ki, yeni yaranan hər üç dövlətin etnik tərkibi əsasən çoxluq təşkil edən türk kökənlidirlər. Bu dövlətdə yaşayan çoxluğun da türk kökənli olduğunu nəzərə alsaq, onun antikonstruktiv mövqe tutması başadüşülən olur. Xəzərin yeni statusu ilə bağlı İran tərəfindən iki əsas təklif səslənmişdir. Hörmətli professor hər iki təklifi şərh edərkən qeyd edir ki, bunlardan birincisi heç bir beynəlxalq və regional hüquqa söykənməyən, tarixdə analoqu olmayan və coğrafi cəhətdən reallaşdırılması çox çətin olan- dənizin dibinin 20% olmaqla beş sahil ölkəsi arasında bərabər bölünməsi, səthininsə ümumi istifadədə saxlanması variantı idi.
İkinci təklif, bəzi İran mütəxəssislərinin təqdim etdiyi kimi, "kompromis variant" adlanır və Xəzərin yeni bölgüsü prinsipini nəzərdə tutur. Bu layihəyə görə, İran Xəzərdən hər bir sahilyanı dövlətə öz ərazisindən dənizin ortasına doğru 20 millik "sahil ərazisi suları zonası" və 20 millik "iqtisadi zona" ayırır. Təklifdə sahilərazisi suları hövzə ölkələrinin sərhədlərini müəyyən etdiyinə görə, bu məkanda Xəzərin həm dibi, həm səthi, həm də hava məkanı dövlətlərin tam nəzarətində saxlanılır.
Bax burada, İranın geosiyasi məkanda "antikonstruktiv" mövqeyi tam çılpaqlığı ilə üzə çıxır. Birincisi, bu təklifləri İran tərəfi ortalığa atmaqla qonşuları həm də müsəlman dövlətləri arasında aparıcılığı özündə saxlamaq istəyir, o cümlədən bu dominantlıq baş tutarsa Qərb ölkələrinin Xəzər dənizində nə hərbi-geostrateji, nə də geoiqtisadi iştirakına imkan verməməkdir. İkincisi isə, bu məkanda geosiyasi mövqeyini gücləndirməklə Rusiyanın tədricən mövqelərini zəiflətmək və sıxışdırmaqdan ibarət idi.
Lakin mütəxəssislər belə hesab edirlər ki, İranın Xəzər statusu ilə bağlı belə mövqe sərgiləməsi yalnız bir dövlətin - İranın nəfinə ola bilərdi, bunu da dövlətlər, hətta Rusiya qəbul edə bilməzdi və etmədi də. Əksinə, Rusiya hazırda çalışır ki, sərgilədiyi mövqeyə İranı da yaxınlaşdırsın. Bu, Azərbaycan və Qazaxıstan tərəfinin də mövqeyi ilə üst-üstə düşür.
İranın belə mövqedən çıxışının səbəblərini Əli Həsənov belə izah edir: "... Tədqiqatçılar bu ölkənin (Söhbət İrandan gedir-kursiv Y. O.) Xəzərin statusu ilə bağlı nümayiş etdirdiyi mövqeyinin aşağıdakı prinsipə əsaslandığını qeyd edirlər:
1. İran istəyir ki, dəniz sahilyanı ölkələr arasında bölünsə də, hər hansı ölkə digər sahilyanı dövlətlərin razılığını almadan öz sularından sərbəst istifadə edə bilməsin;
2. Qonşu ölkələrin əksəriyyəti ilə İranın birbaşa dəniz sərhədi yaransın;
3. Xəzərin hərbiləşdirməsinə yol verməsin;
4. Ekoloji problemlər adı ilə Xəzərin dibi ilə neft-qaz kəmərlərinin çəkilişinə mane olunsun;
5. Sahilyanı ölkələr arasındakı problemlərin həllində regiondankənar dövlətlərin iştirakı məhdudlaşsın;
6. İranla ideoloji və siyasi ziddiyyəti olan Qərb dövlətlərinin hövzədə möhkəmlənməsinin qarşısı alınsın və s." (Bax. s. 585-586)
Xəzər dənizinin statusunda İranın mövqeyindən fərqli mövqe sərgiləyən, 1993-cü ildən başlayaraq Azərbaycanın ən yaxşı müttəfiqi qismində iştirak edən Qazaxıstan Respublikasıdır və onun ölkəmizlə münasibətlərində həmişə inkişafa doğru irəliləyiş baş vermiş, hər iki ölkə Xəzərin hüququ statusunda, bölgənin transmilli ixrac kəmərləri məsələsində, karbohidrogen ehtiyatlarının dənizdən istismarı, enerji daşıyıcılarının dünya bazarlarına çıxarılması sahəsində oxşar və ya eyni mövqedən çıxış etmişlər.
Müəllif bu ölkə ilə bağlı kitabında qeyd edir ki, Xəzərin statusu məsələsində Qazaxıstanın mövqeyi sadə və konkretdir. Bu dövlətə görə, dəniz dibi ölkənin quru ərazisinin geoloji davamıdır və onun milli suverenliyin tətbiq olunduğu ərazisi hesab olunur.
Qazaxıstan da dənizin statusu ilə bağlı mövqeyində beynəlxalq hüquq normalarını əsas götürür və hesab edir ki, BMT-nin 1982-ci ildə qəbul etdiyi "Dəniz hüquqları haqqında" konvensiyanın əsas müddəaları Xəzərə də tətbiq olunmalıdır.
Qazaxıstanın geosiyasi məsələlərdə Azərbaycandan fərqi ondan ibarətdir ki, transmilli layihələrdə iştirak edəcək xarici şirkətlər siyahısını Rusiya ilə razılaşdırır və bu ölkənin şirkətlərini reallaşdıracağı layihələr daha yaxından cəlb edir.
Xəzərin statusunun müəyyənləşməsində uzun müddət qeyri-müəyyən qalmasında Türkmənistanın da rolu olmuşdur. Belə ki, bu dövlətin ilk dövrlərdə İran və Rusiya ilə mövqeyi üst-üstə düşən bəyanatı hələ xatirələrdən silinməmişdir: "Xəzər beş ölkənin daxili gölüdür və burada heç bir xarici dövlət, yaxud region ölkəsi təkbaşına, hamının razılığını almadan hər hansı iş apara bilməz". Zəngin qaz və neft ehtiyatları olan və ölkəsinin əsas gəliri hesab olunan bu dövlətin belə addım atması ilk növbədə onun zərərinə işləyirdi. Bu ölkənin əsas büdcəsi 50% xaricə satılan qaz və neftdən formalaşdığından belə qənaətə gəlmək olardı ki, Türkmənistan özünün geosiyasi məkanda rolunu anlamaqda çətinlik çəkir, yaxud qonşu dövlətlər İran və Rusiya onu buna təhrik və təhdid edinlər.
Lakin 1999-cu ildən Türkmənistan tərəfindən mövqe yumşaqlığı başlayır və o "milli sektor" mövqeyindən çıxış edir, eyni zamanda ölkənin prezidenti ölkəsinin xarici şirkətlərlə birgə iş aparmağın əhəmiyyətindən danışır.
Lakin Türkmənistanın Azərbaycanla münasibətləri hələ də qeyri-müəyyən olaraq qalır. Belə ki, dənizdə onların "Sərdar", bizim isə "Kəpəz" adlandırdığımız yatağın kimə məxsus olduğu barədə hələ də mübahisələr səngimir. Nəzərə alaq ki, bu yataqda 80 milyon ton neft ehtiyatı mövcuddur və zaman-zaman hər iki tərəf barədə öz münasibətlərini bildirib.
Ardı var
Yunus Oğuz
 



VİDEO

Aydın Quliyev Mətbuat Şurasında seçkilərə qatılmamasının səbəblərini qurultayda açdı... - VİDEO

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

“Günəş fəallığı” Xəzər suyuna təsir edən sonuncu amıldir - Rusiyadan gələn izaha cavab...

Putin “nüvə çantası”nı özü ilə Çinə niyə aparmışdı...

Ermənilər Qarabağda Amaras udin-alban abidəsinə kor iddialardan əl çəkmirlər...

SON XƏBƏRLƏR

22.11.2026 / 23:18
Tramp İrana yeni ilədək vaxt verdi - hücumları bərpa edəcəyik...

22.11.2026 / 22:46
Pezeşkian həyəcan təbili çaldı – vəziyyətimiz yaxşı deyil... İranda qışda elektrik böhranı yaşana bilər...

22.11.2026 / 22:23
Aralıq dənizində Rusiya gəmisi vuruldu – hücumun arxasında Ukraynanın dayandığı iddia olunur...

22.11.2026 / 21:43
BMT-nin iqlim sammitində qalıq yanacaqlar maneəyə çevrildi - Yekun sənəd imzalanmadı...

22.11.2026 / 20:30
ABŞ Milli Kəşfiyyatının rəhbəri il ərzində ölkədə kiberinsidentlərin sayını açıqlayıb

22.11.2026 / 20:12
Prezident İlham Əliyev ABŞ-nin daxili təhlükəsizlik nazirini qəbul edib - FOTO

22.11.2026 / 14:43
WSJ: Tramp Epşteyn əlaqələri səbəbindən katib Lutniki işdən çıxarmağı düşünüb

22.11.2026 / 14:37
NATO Şurası 23 noyabrda Polşaya düşən raketlərlə bağlı hadisəni müzakirə edəcək

22.11.2026 / 14:28
"El Pais": Kallas Rusiya ilə danışıqlar aparmaq üçün real namizəd deyildi

22.11.2026 / 14:04
Qəribabadi: “ABŞ ilə diplomatiya pəncərəsi açıqdır”

22.11.2026 / 14:01
Rzayi: “ ABŞ artıq qalib deyil, məğlub dövlətə çevrilib”

22.11.2026 / 13:23
SEPAH: "ABŞ-a məxsus "MQ-1" tipli PUA Hörmüz boğazında vurulub"

22.11.2026 / 12:55
Prezident İlham Əliyev Livan Prezidentini Müstəqillik Günü münasibətilə təbrik etdi

22.11.2026 / 12:14
Cənubi Koreyanın təhsil naziri bu səbəbdən istefa verib

22.11.2026 / 11:39
Tramp artıq İranda rejim dəyişikliyinin baş verdiyini deyir - “Üçüncü eşelon” kim(lər)dir?

22.11.2026 / 10:42
Vidadi Qafarovun “Teatr sənət deyil” kitabı: düşüncənin konseptual axtarışları

21.11.2026 / 22:23
Rusiya raketləri Polşada gərginliyi artırdı – NATO hərəkətə keçəcəyini açıqladı...

21.11.2026 / 22:05
Prezident İlham Əliyevin Vyetnama səfəri başa çatıb

21.11.2026 / 21:24
Trampdan İranla bağlı ŞOK PLAN – gələcək Ağ Ev rəhbərlərinin də əl-qolu bağlanacaq...

21.11.2026 / 20:19
Ukrayna ilə bağlı bənd Tramp-Si-Putin bəyanatından son anda çıxarıldı... Finlandiya prezidentindən sensasion iddia...

21.11.2026 / 19:50
Zelenski Krım körpüsünü hədəf göstərdi – “Rusiya müharibənin nə olduğunu hiss etməlidir”

21.11.2026 / 19:23
İran ABŞ F-16-sını vurduğunu iddia edir – Pentaqondan açıqlama gəldi...

21.11.2026 / 19:07
Məleykə Abbaszadənin Nərmin Heydərlini işdən çıxarması ilə bağlı xəbərlərə RƏSMİ REAKSİYA...

21.11.2026 / 18:28
Leyla Əliyeva Hanoy Tiсarət və Turizm Kollecində Bakı guşəsi və Azərbaycan kulinariya zonasının açılışında iştirak edib - FOTO

21.11.2026 / 17:42
Elektron hökumıət inkişafı üzrə Azərbaycanın nəticələrini hər ölkə göstərə bilməz...

21.11.2026 / 17:12
Rusiyada miqrantlara sərt nəzarət başlayır – dekabrın 1-dən hər addımları izlənəcək...

21.11.2026 / 16:27
Britaniyanın Aİ-yə qayıtması gündəmə gəldi – Londondan gözlənilməz açıqlama...

21.11.2026 / 15:35
TRIPP layihəsinə rəsmən start verilir... Paşinyan anons etdi - Ermənistan Azərbaycan və Türkiyənin enerji şəbəkəsinə qoşulur...

21.11.2026 / 15:34
Mehriban Əliyeva və Vyetnamın birinci xanımı Hanoyda İrs Evində olublar - FOTO

21.11.2026 / 15:05
Prezident: "Xüsusilə Vətən müharibəsi dövründə Vyetnamın verdiyi dəstəyə və ədalətli mövqeyinə görə minnətdarıq"

21.11.2026 / 15:02
"Vyetnam bizim üçün dost ölkə və strateji tərəfdaşdır" - Prezident İlham Əliyev

21.11.2026 / 14:59
"Tamamilə əminəm ki, Azərbaycan bundan da böyük inkişafa nail olacaq" - Vyetnam Prezidenti

21.11.2026 / 14:56
"Azərbaycan həm Avropanın, həm də Asiyanın bənzərsiz mədəni irsini daşıyan inci hesab olunur" - To Lam

21.11.2026 / 14:53
Hanoyda Prezident İlham Əliyevin və Birinci xanım Mehriban Əliyevanın şərəfinə rəsmi nahar verilib - FOTO

21.11.2026 / 14:06
Almaniyadan İrəvana mesaj - sülh müqaviləsi üçün Konstitusiya dəyişdirilməlidir

21.11.2026 / 13:43
Trampın İranla müharibə planına maliyyə əngəli – Demokratlar Konqresə ultimatum verdi...

21.11.2026 / 13:25
Saxlanılan şəxsin üzərindən 5 kq-dan çox narkotik çıxdı

21.11.2026 / 13:14
İran təhdidi ABŞ nazirini hərbi bazaya sığınmağa məcbur etdi – Bessentdən Tehrana sərt mesaj...

21.11.2026 / 12:58
DİN narkotikə görə həbs olunan vəkil Orxan Kəngərli və digərləri ilə bağlı görüntülər yaydı - VİDEO

21.11.2026 / 12:31
Beynəlxalq Qalereyada İsrail Səfiri ilə mədəniyyət sahəsində əməkdaşliq müzakirə olunub

21.11.2026 / 12:10
Avtomobil almaq üçün götürdüyü krediti tanışı oğurladı....

21.11.2026 / 11:47
"Biz Azərbaycanı regionda daimi olaraq mühüm strateji tərəfdaş kimi qəbul etmişik" - Vyetnam Prezidenti

21.11.2026 / 11:43
Prezident İlham Əliyev: "Azərbaycan-Vyetnam münasibətləri strateji əhəmiyyət daşıyır"

21.11.2026 / 11:28
Prezident İlham Əliyevin Vyetnam Prezidenti ilə geniş tərkibdə görüşü olub - FOTO

21.11.2026 / 10:14
Müdafiə Nazirliyində NATO nümayəndə heyəti ilə görüş olub

21.11.2026 / 09:36
Rusiya Türkiyənin S-400 sistemlərini üçüncü ölkəyə satması məsələsini müzakirə edir...

21.11.2026 / 09:11
Avtoxuliqanlıq edən daha bir sürücü həbs edildi

21.11.2026 / 08:51
Prezidentlər İlham Əliyev və To Lam Birgə Bəyanat qəbul ediblər, Azərbaycan-Vyetnam sənədləri mübadilə olunub - FOTO

21.11.2026 / 08:44
Prezident İlham Əliyev gürcüstanlı həmkarına başsağlığı verib

21.11.2026 / 08:41
Prezident İlham Əliyevin Hanoyda rəsmi qarşılanma mərasimi olub

20.11.2026 / 23:10
Minlərlə ailənin torpaq probleminin həlli istiqamətində mühüm addım - çıxarış almaq mümkün olacaq...

20.11.2026 / 22:37
İraqda məzhəb savaşı başlanır, işin içində yenə İran var

20.11.2026 / 22:15
Tramp Konqresdə nəzarəti itirməzdən əvvəl hərəkətə keçdi - Ukraynada sülh üçün son tarix açıqlandı...

20.11.2026 / 21:58
BMT-ni bərbad günə qoyanlar onun “köklü islahatına” qərar verdilər...

20.11.2026 / 21:43
Danimarka Rusiya hərbi attaşesini ölkədən qovur, ruslar üçün vizaları da dayandırır – vaxt verildi...

20.11.2026 / 21:35
Britaniya ordusu dron dövrünə hazırlaşır?

20.11.2026 / 21:24
Moskvadan Tallinn və Buxarestə etiraz - hər iki ölkənin diplomatları Rusiya XİN-ə çağırıldı

20.11.2026 / 21:16
Paşinyan “Qərbi Ermənistandan” imtina etdi ki, Bakı da Qərbi Azərbaycandan imtina etsin - Hay ki, hay...

20.11.2026 / 20:58
Qərbi Zəngəzurun tarixi irsinin UNESCO-da mənimsənilməsinə start verildi...

20.11.2026 / 20:41
Tramp Çindəki hadisədən sonra təyyarədaşıyan bir gəmini İranın "qapısından" çəkib apardı...

20.11.2026 / 20:22
Rəsmi Ankara NATO-ya sərt mesaj verdi – Alyans Türkiyəni Yaxın Şərqdə tək qoydu...

20.11.2026 / 20:07
Parlament buraxılır, Konstitusiya dəyişdirilir, müxalifət ləğv edilir - Paşinyan mürəkkəb ssenariyə baş vurdu...

20.11.2026 / 19:49
Azərbaycanda kitabxanalar 26 faiz azalıb, bəzi kəndlərdə onlar fəaliyyətini tamamilə dayandırıb

20.11.2026 / 19:44
Dədə Qorqud epoxasının memarlıq irsi:Nəzəri fikirlər, tarixi baxışlar və məkan semantikası

20.11.2026 / 19:25
Macarıstan Ukrayna siyasətini tam dəyişdi - Madyar Orbanı sildi...

20.11.2026 / 19:25
Vyetnam üçün Avropaya Azərbaycanın üzərindın yol açıldı...

20.11.2026 / 19:10
İŞİD-in “Vilayəti Xorasan” qruplaşmasının iki üzvü Azərbaycana gətirilərək həbs edildi - FOTO

20.11.2026 / 18:57
Moskvadan Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin Dublin görüşünə reaksiya...

20.11.2026 / 18:43
Maşın alan yoxdur, amma qiymətlər sürətlə artır

20.11.2026 / 18:27
Yeni Yalta sammiti alınmadı, amma Rusiya, Çin, ABŞ liderləri istəklərinə nail oldular

20.11.2026 / 18:11
Fransa və Hindistan BTQ-yə açıq savaş açdı - təşkilatın sosial media hesablarına kiberhücumlar başladı...

20.11.2026 / 17:57
Şəmkir xəstəxanasını su basdı - TƏBİB-dən açıqlama...

20.11.2026 / 17:51
İslam yaxın onillikdə dünyanın ən böyük dininə çevriləcək

20.11.2026 / 17:40
İcra başçısının birinci müavini ilə bağlı 2 milyonluq qalmaqal - iş prokurorluğa çıxdı...

20.11.2026 / 17:32
Almaniya və Ukrayna arasında fikir ayrılığı - Avropalı liderlər Moskvaya gedəcəkmi...

20.11.2026 / 17:26
Dünyanın "3 iddialı ağası" Qəzzada on minlərlə müsəlmanın faciəsinə susdu...

20.11.2026 / 17:12
Mehriban Əliyevanın sosial media hesablarında Vyetnamın vitse-prezidenti ilə görüşünə dair paylaşım edilib

20.11.2026 / 17:05
Trampdan Ukrayna ilə bağlı mühüm açıqlama - Vaşinqton Kiyevsiz qərar verməyəcək...

20.11.2026 / 16:32
Kolleclərə qəbul qaydaları dəyişir - qiyabi təhsil ləğv edilir...

20.11.2026 / 16:25
Prezident İlham Əliyevin sosial media hesablarında Vyetnama rəsmi səfəri ilə bağlı videoçarx paylaşılıb

20.11.2026 / 16:09
Ermənilər pasportlarda doğulduğu yer kimi "Azərbaycan " yazdırırlar...

İnformasiya texnologiyaları Azərbaycanın inkişafında yeni güclü mənbə kimi özünü daha çox təsdiqləyir....

XƏBƏR ARXİVİ