Xaqani Cəfərli: “Rusiyanın Suriyadan tamamilə qovulması təhlükəsi var”
Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin avqustun 26-da Suriya Prezidenti Əhməd Şara ilə telefon danışığı və avqustun 9-da əldə olunan razılaşma Moskvanın Suriyadakı mövcudluğunun yeni formatda davam edəcəyini göstərir. Xmeymim aviabazası və Tartus limanının idarəçiliyinin Dəməşqə keçməsi nəzərdə tutulsa da, Rusiyanın hərbi bazalarının birgə təlim mərkəzlərinə çevrilməsi Moskvanın Suriyadan tamamilə çəkilmədiyini göstərir. Bu isə Rusiyanın bölgədə hərbi-siyasi təsirini qorumaq istədiyini deməyə əsas verir.
Suriya hakimiyyəti Rusiyanın hərbi mövcudluğunun davam etməsinə hansı səbəbdən razılıq verdi? Burada Moskvanın Dəməşqə siyasi, təhlükəsizlik və ya iqtisadi sahədə müəyyən güzəştlər verməsi ehtimalı nə dərəcədə realdır? Bu razılaşmanın Türkiyə və ABŞ-la müəyyən koordinasiya çərçivəsində əldə olunması mümkündürmü?
Digər tərəfdən, Rusiyanın Bəşər Əsədi hakimiyyətdən sonra Moskvada qəbul etməsi və təhlükəsizliyini təmin etməsi fonunda Əsəd ailəsinin maliyyə aktivləri və sərvətləri ilə bağlı Moskva ilə yeni Suriya hakimiyyəti arasında hansısa razılaşmanın olması ehtimalını necə qiymətləndirilə bilər? Belə bir “sövdələşmənin” müqabilində Rusiyanın Suriyada hərbi mövcudluğunu qoruması mümkün ssenaridirmi, yoxsa bu, faktlarla təsdiqlənməyən ehtimaldır?
Ümumiyyətlə, Rusiyanın Suriyada qalmasının əsas məqsədi nədir: Aralıq dənizinə çıxışı və hərbi-strateji imkanlarını qorumaq, Yaxın Şərqdə nüfuzunu saxlamaq, yoxsa yeni Suriya hakimiyyəti ilə əldə etdiyi siyasi və iqtisadi razılaşmaları qorumaq?
Politoloq Xaqani Cəfərli “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, Rusiyanın Suriyadakı hərbi-siyasi mövcudluğunu müəyyən formada qoruyub saxlamağa çalışması Moskva üçün həm strateji, həm də imic baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.
Onun sözlərinə görə, Rusiya BMT Təhlükəsizlik Şurasının beş daimi üzvündən biridir və bu amil Suriyanın yeni rəhbərliyi ilə münasibətlərdə Moskvanın əhəmiyyətini qoruyur. Bu səbəbdən Əhməd əş-Şaara hökumətinin Moskva ilə Dəməşq arasındakı bütün əlaqələri birdən-birə kəsməsi də real görünmür. Moskvanın Xmeymim aviabazası və Tartus limanındakı mövcudluğunu müəyyən formada saxlamaq üçün müxtəlif variantların müzakirə olunması da bununla bağlıdır.
Politoloq hesab edir ki, Rusiyanın Suriyadakı hərbi bazalarının birgə təlim mərkəzlərinə çevrilməsi Moskvanın ölkədən tamamilə çıxarılmadığını göstərən siyasi formul kimi qiymətləndirilə bilər. Belə bir model Rusiyaya həm müəyyən hərbi-strateji imkanlarını qorumağa, həm də Suriyanı tamamilə itirməsi görüntüsündən yayınmağa imkan verə bilər.
“Əhməd əş-Şaara anlayır ki, imic məsələsi Rusiyanın hazırkı rəhbərliyi üçün çox həssas məsələdir. Rusiyanın hərbi-siyasi elitası Suriyanın tamamilə itirilməsini fəlakət hesab edir. Son 200 ildə ilk dəfə olaraq Rusiyanın Suriyadan tamamilə qovulması təhlükəsi var”, – deyə Xaqani Cəfərli vurğulayıb.
Onun fikrincə, buna görə də Rusiyanın imicini qoruyacaq istənilən razılaşma Moskva üçün müəyyən mənada məqbul ola bilər. Eyni zamanda, Əhməd əş-Şaara hökuməti də BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü olan Rusiya ilə münasibətləri tamamilə korlamaqda maraqlı deyil. Xüsusilə Suriyanın yeni hakimiyyətinin beynəlxalq legitimlik və təhlükəsizlik məsələlərində müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlər qurmağa çalışdığı bir şəraitdə Moskva ilə körpülərin tamamilə yandırılması Dəməşqin imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.
Politoloq hesab edir ki, Vaşinqtonda da Suriyanın yeni rəhbərliyinin Rusiya ilə müəyyən güzəştlərə getməsinin qaçılmaz olduğunu anlayırlar. Bu baxımdan ABŞ-ın əsas məqsədi Rusiyanın Suriyada əvvəlki miqyasda hərbi-siyasi təsir imkanlarını bərpa etməsinə imkan verməmək, eyni zamanda Moskvanın bölgədə tamamilə mövqesiz qalması prosesinin necə inkişaf edəcəyini nəzarətdə saxlamaq ola bilər.
Xaqani Cəfərli Türkiyənin bu məsələdə həlledici təsir imkanlarına malik olduğu fikri ilə də razılaşmır. Onun sözlərinə görə, Ankara Suriyada əhəmiyyətli təsirə malik olsa da, bu təsir bəzən təqdim edildiyi qədər geniş deyil. Suriyanın yeni rəhbərliyinin strateji sahələrdə Türkiyənin iştirakını tam təmin etməməsi də Ankaranın müəyyən narazılığına səbəb olub.
Politoloq Bəşər Əsəd ailəsinin maliyyə aktivləri və sərvətləri məsələsində Moskva ilə Dəməşq arasında mümkün sövdələşmə ehtimalını da tamamilə istisna etmir. Lakin onun fikrincə, hazırkı mərhələdə bu məsələnin hərtərəfli həllini tapması real görünmür. Belə bir razılaşmanın gələcəkdə, tərəflər arasında münasibətlər daha da normalaşdıqdan sonra mümkün olması ehtimalı daha yüksəkdir.
Cəfərlinin fikrincə, Rusiyanın Suriyada qalmaq istəyinin əsas səbəblərindən biri Aralıq dənizinə, başqa sözlə, “isti sulara” çıxış imkanını qorumaqdır. Tartus limanı və Xmeymim aviabazası Moskvanın Aralıq dənizi və Yaxın Şərqdəki hərbi-logistik imkanları baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ukraynada müharibənin gedişi Rusiyanın Avropanın cənub istiqamətindəki imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə zəiflədib və Moskvanın Aralıq dənizində manevr imkanlarını da məhdudlaşdırıb.
Bu baxımdan Rusiyanın Suriyadan tamamilə çıxması Moskvanın Yaxın Şərqdəki mövqelərinin daha da zəifləməsi ilə nəticələnə bilər. Rusiya üçün məsələ yalnız bir neçə hərbi obyektin taleyindən ibarət deyil. Söhbət Moskvanın Aralıq dənizi, Yaxın Şərq və ümumilikdə qlobal güc statusunun mühüm elementlərindən birinin qorunmasından gedir. Buna görə də Moskvanın Suriyada əvvəlki genişmiqyaslı hərbi iştirakını bərpa edə bilməsə belə, minimum səviyyədə hərbi və siyasi mövcudluğunu saxlamaq üçün sonadək cəhd göstərəcəyi gözlənilir.
Dəniz NƏSİRLİ
