Bəşər tarixini markisislər sinfi mübarizə tarixi adlandırsalar da fikrimizcə bəşər tarixinin müharibələr və işğallar tarixi adlandırılması daha düzgün olar. Kapitalizmin inkişafı ilə meydana çıxan müxtəlif idoloji baxışlar işğalı nəzəri cəhədən əsaslandırmaq, daha doğrusu işğala haqq qazandırmaq üçün daim insan haqlarından istifadə etmişlər.
Kommunist ideologiyası proletariatın, fəhlə sinfinin, demokratik, liberal dəyərlərə söykənən idealogiyalar isə insan haqları məsələsini önə çəkmişlər. Fikrimizcə bunları bir medalın iki üzü də adlandırmaq olar.
Kommunist rejimləri işğalçı siyasətilərini pərdələmək üçün bildirirlər ki, onlar fəhlə sinfinin mənafeyini müdafiə edir, harada fəhlə sinfinin hüquqları pozulursa həmin ölkənin fəhlə sinufinin hüquqlarını müdafiə etmək onların beynəlmiləl borcudur. Ona görə də sovet Rusiyası, sonradan isə SSRİ “proletar beynəlmilələçiyi” şüarı altında qoşun yeridib əraziləri işğal edərkən riyakarcasına bildirirdi ki, guya həmin ölkələrin fəhlə sinfinə qardaşlıq yardımı məqsədilə qoşun yeridirlər. Sovet rejimi fəaliyyət göstərdiyi 1917-1991-ci illərdə işğal etdiyi əraziləri, o cümlədən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini də məhz bu cür saxta, “proletar beynəlmiləlçiliyi” şüar altında işğal etmişdir. SSRİ rəhbərliyinin əmri ilə Macarstanda (1956), Çexoslavakiyada (1968), Əfqanıstanda (1979-1989) və s. ölkələrdə həyata keçirilən təcüvüz də məhz bu süar altında həyata keçirilmişdir.
SSRİ-nin xarici siyasətinin iki prinsipi var idi: dinc yanaşı yaşamaq və proletar, sosialist beynəlmiləlçiliyi. Bu iki prinsipə diqqət yetirdikdə bunlar bir-birini inkar edən, bir-birinə zidd, işğala haqq qazandırmaq üçün düşünülmüş prinsiplər idi. Bu prinsiplər SSRİ-nin təcüvüzkar bir ölkə olduğunu sübut edir. Yəni birici prinsip siyasi sistemi müxtəlif olan ölkələrin biri-birinin daxili işlərinə qarışmamağı, süverenliyi və ərazi bütövlüyünə hörməti nəzərdə tuturdu. Lakin ikinci prinsip harada fəhlə sinfinin hüquqları pozulursa həmin ölkənin fəhlə sinufini müdafiə etmək, hətta hərbi müdaxiləni mümkün hesab edirdi.
Demokratik, liberal dəyərlərə söykənən idealogiyalarla idarə olunan dövlətlər isə kommunistlərdən fərqli olaraq fəhlə sinfinin deyil, ümumiyyətlə insan haqları məsələsini önə çəkirlər. Onlar bəyan edirlər ki, insan haqları heç bir dövlətin daxili işi deyil. Hansı dövlətdə insan haqları pozularsa onların borcu bu dövlətlərə təzyiq etmək, hətta lazım gələrsə qoşun yeritməklə problemi həll etməkdən ibarətdir.
Göründüyü kimi bu iki yanaşmada çox oxşarlıq var. Yəni keçmiş SSRİ istədiyi ölkəni öz təsir altına salmaq üçün fəhlə sinfinin hüququdan sui-istifadə edərək işğal həyata keçiridisə, ABŞ başda olmaqla qərb ölkələri isə ümumiyyətlə insan haqlarından sui-istifadə edərək işğal siyasətini reallaşdırılar. Yəni onların təsiri altında olan ölkələrdə insan haqları pozulanda buna göz yumur, lakin onların siyasətinə boyun əyməyən ölkələrdə bunu qabardaraq təzyiq, hətta işğal siyasətini həyata keçirilər. Beynəlxalq hüquq, BMT Nizamnaməsi və s. sənədlər bu prosesdə arxa plana keçir.
ABŞ başda olmaqla qərb ölkələri əvvəlki illərdə bunu müəyyən qədər daha incə üsullarla həyata keçiridilərsə, 2026-cı ilin 4 yanvarında ABŞ-ın Venesuelada həyata “Mütləq Qətiyyət Əməliyyatı” kobud təcüvüz, klassik işğalçılıq hesab olunmalıdır. Venesuelanın 63 yaşlı prezidenti Maduronun 2025-ci ilin dekabrından harada yatdığını, nə yediyini, nə geyindiyini və hətta onun “ev heyvanlarını” belə müşahidə etdikdən sonra həbs edib ABŞ-a aparılması işğallar tarixində görünməmiş bir hadisədir. Dünyanın müxtəlif ölkələrinin liderləri və rəsmiləri bu hərəkəti qətiyyətlə pisləyiblər.
Rusiyanın Ukraynaya qarşı, ABŞ və İsrailin İrana qarşı apardıqları müharibələr də insan haqlarını kobud şəkldə pozan, beynəlxalq hüququ sənədlər zidd klassik işğal siyasətindən başqa bir şey deyil.
Kütləvi qırqın silahlarına malik ölkələr bəşəriyyəti yer üzündən silməyə qadir olan bu silahlardan başqa dövlətlərə təzyiq vasitəsi kimi istifadə etmək əvəzinə bu silahları ixtisar edib, ləğv etmələri əsil humanist addım ola bilər. Lakin bu ölkələr həmin silahları günü-gündən təkmilləşdirməklə, başqa ölkələrin bu silaha yiyələnməsinə qarşısını təcüvüzlə alma siyasətinin heç bir perspektivi yoxdur. Fikrimizcə kütləvi qırqın silahlarına malik dövlətlər yalnız nümunə göstərib bu silahları azaldıb, sonradan ləğv etməklə başqa dövlətləri bundan çəkindirə bilərlər.
Gələcəkdə işğalların qarşısını almaq, bəşəriyyət üçün təhlükə olan kütləvi qırqın silahlarının ləğv edilməsinə nail olmaq üçün fikrimizcə BMT-də islahatlar həyata keçirilməli, yeni beynəlxalq hüquqi mexanizmlər hazırlanmalıdır.
Məhərrəm Zülfüqarlı t.ü.e.d., professor
