Avropa İttifaqında Rusiyanın dondurulmuş suveren aktivlərindən Ukraynanın maliyyələşdirilməsi üçün istifadə məsələsi yenidən gündəmə gəlir. İsveç, Niderland, İspaniya və Polşanın Avropa Komissiyasına müraciət hazırladığı bildirilir. Bu ölkələr Rusiyanın dondurulmuş aktivlərindən istifadə üçün alternativ hüquqi və texniki mexanizmlərin hazırlanması istiqamətində görülən işlər barədə Brüsseldən hesabat tələb edirlər.
Söhbət Rusiyanın Mərkəzi Bankına məxsus 200 milyard avrodan artıq vəsaitdən gedir. Bu aktivlərin böyük hissəsi Belçikada yerləşən Euroclear depozitarında saxlanılır. Aİ-də daha əvvəl bu vəsaitlər hesabına Ukraynaya uzunmüddətli maliyyə dəstəyi göstərilməsi ilə bağlı müxtəlif variantlar müzakirə edilsə də, xüsusilə Belçikanın hüquqi və maliyyə riskləri ilə bağlı narahatlıqları planların reallaşmasına mane olub.
Əslində Avropanın tərəddüdünün arxasında üç əsas risk dayanır və bunlar bir-birindən ayrı deyil. Əksinə, onlar vahid risk zəncirinin müxtəlif mərhələləridir. Bu risklərin ən fundamentalı isə dövlət toxunulmazlığı və suveren aktivlərin hüquqi statusu ilə bağlıdır.
Beynəlxalq hüquqda Mərkəzi Bankların suveren aktivləri xüsusi qorunma statusuna malikdir. Rusiyanın aktivlərinin dondurulması ilə onların müsadirə edilərək başqa dövlətə verilməsi eyni hüquqi məna daşımır. Dondurma vəsaitlərin istifadəsinə müvəqqəti məhdudiyyət qoyur və nəzəri olaraq həmin aktivlərin gələcəkdə sahibinə qaytarılması mümkündür. Müsadirə isə mülkiyyət hüququnun faktiki olaraq aradan qaldırılması və vəsaitlərin geri dönməz şəkildə başqa məqsədə yönəldilməsi deməkdir.
Məhz bu fərq Avropanın qarşısında əsas hüquqi problemi yaradır. Rusiya Mərkəzi Bankının aktivlərinin Ukraynaya verilməsi üçün beynəlxalq hüquqda tam aydın və hamı tərəfindən qəbul edilən presedent mövcud deyil. Avropa ölkələri bir dövlətin suveren aktivlərinin hansı şərtlərlə müsadirə edilə biləcəyinə dair hüquqi mexanizmi əsaslandırmalı olacaqlar. Əks halda bu qərarın sonradan məhkəmələrdə mübahisələndirilməsi ehtimalı kifayət qədər yüksəkdir.
Burada Belçikanın mövqeyi xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki Rusiyanın dondurulmuş vəsaitlərinin böyük hissəsi məhz Belçikadakı Euroclear-da saxlanılır. Buna görə də Moskvanın hüquqi mübarizəyə başlaması halında əsas risklərdən birinin Belçikanın və ya Euroclear-ın üzərinə düşə biləcəyi düşünülür. Brüsselin ehtiyatlı davranmasının səbəblərindən biri də budur.
İkinci risk Rusiyanın mümkün cavab tədbirləridir. Moskva artıq bildirir ki, aktivlərin müsadirəsi halında öz maraqlarını qorumaq üçün bütün hüquqi vasitələrdən istifadə edəcək. Bu, yalnız beynəlxalq məhkəmələrdə və arbitrajlarda iddiaların qaldırılması ilə məhdudlaşmaya bilər. Rusiya Avropa şirkətlərinin ölkə daxilində qalan aktivlərinə qarşı cavab tədbirləri görə bilər və Avropa dövlətlərinin qəbul etdiyi qərarların hüquqi nəticələrini mübahisələndirməyə çalışa bilər.
Lakin Rusiyanın bu istiqamətdəki təhdidlərini də birinci riskdən ayrı qiymətləndirmək düzgün olmaz. Çünki Moskvanın hüquqi və iqtisadi əks-addımlar üçün imkanları böyük ölçüdə Avropanın öz qərarını hansı hüquqi əsasla qəbul etməsindən asılı olacaq. Əgər aktivlərin müsadirəsi beynəlxalq hüquqda ciddi mübahisə doğuran addım kimi qiymətləndirilərsə, Rusiyanın buna qarşı hüquqi mübarizə aparmaq üçün arqumentləri də artacaq.
Üçüncü və daha uzunmüddətli risk isə Avropanın maliyyə sisteminin etibarlılığı ilə bağlıdır. Avropa üçün məsələ yalnız Rusiyanın 200 milyard avrodan artıq vəsaitinin Ukraynaya yönəldilməsi deyil. Burada söhbət həm də qlobal investorların Avropa maliyyə sisteminə münasibətindən gedir.
Əgər başqa dövlətlər belə nəticəyə gəlsələr ki, onların Mərkəzi Bank ehtiyatları siyasi qərar əsasında dondurula və sonradan müsadirə edilə bilər, bu, Avropa maliyyə infrastrukturuna etimadı azalda bilər. Xüsusilə böyük valyuta ehtiyatlarına malik Çin, Körfəz ölkələri və digər dövlətlər öz aktivlərinin hansı yurisdiksiyalarda saxlanılmasına yenidən baxa bilərlər. Bu isə Avropadakı maliyyə institutlarının və avronun beynəlxalq ehtiyat valyutası kimi cəlbediciliyinə uzunmüddətli təsir göstərə bilər.
Bu baxımdan Avropanın hazırkı vəziyyəti müəyyən paradoks yaradır. Bir tərəfdən Ukraynaya böyük həcmdə maliyyə və hərbi dəstək vermək zərurəti var. Digər tərəfdən isə bu məqsədlə Rusiyanın əsas suveren aktivlərinə toxunmaq hüquqi və maliyyə baxımından yeni problemlər yarada bilər. Yəni qısamüddətli siyasi və maliyyə qazancı uzunmüddətli hüquqi və iqtisadi risklərlə qarşı-qarşıya gəlir.
Məhz buna görə Avropa ölkələri hazırda əsas vəsaitin birbaşa müsadirəsindən daha çox alternativ mexanizmlər üzərində düşünürlər. Aktivlərin özündən əldə olunan gəlirlərdən istifadə edilməsi artıq daha əvvəl tətbiq edilən modeldir. Burada əsas vəsaitin mülkiyyət hüququ formal olaraq dəyişmir, lakin həmin aktivlərin idarə olunmasından yaranan gəlir Ukraynaya dəstək üçün istifadə edilir. Bu mexanizm əsas kapitalın özünə toxunmaqdan daha az hüquqi riskli hesab olunur.
Əsas məbləğə toxunmaq isə tamamilə başqa məsələdir. Bu halda söhbət artıq aktivin idarə olunmasından deyil, Rusiyanın həmin vəsait üzərində mülkiyyət hüququnun faktiki olaraq aradan qaldırılmasından gedir. Buna görə də əsas kapitalın müsadirəsi ilə ondan əldə edilən gəlirdən istifadə arasında sadəcə məbləğ fərqi yoxdur, prinsipial hüquqi fərq var.
Avropa üçün ən çətin məsələ də məhz bu sərhədi keçməkdir. Əgər Aİ Rusiyanın suveren aktivlərini müsadirə etmək üçün hüquqi mexanizm yarada bilsə, bu, Ukraynanın maliyyələşdirilməsi üçün çox böyük resurs açacaq. Lakin eyni zamanda bu addım beynəlxalq maliyyə sistemində yeni presedent yaradacaq və gələcəkdə digər dövlətlərin Avropadakı aktivlərinin təhlükəsizliyi ilə bağlı suallar doğura bilər.
Bu səbəbdən Avropanın qərar verməkdə çətinlik çəkməsi təsadüfi deyil. Məsələ yalnız Rusiyadan nə qədər vəsait götürülərək Ukraynaya verilə biləcəyindən ibarət deyil. Əsas sual bundan sonra formalaşacaq hüquqi və maliyyə presedentin Avropanın özünə necə təsir edəcəyidir.
Ona görə də Rusiyanın dondurulmuş aktivləri ətrafında müzakirələr əslində Ukraynanın maliyyələşdirilməsindən daha geniş məsələdir. Burada beynəlxalq hüququn dövlət aktivlərinin toxunulmazlığı prinsipi, Rusiya ilə Avropa arasında mümkün hüquqi-iqtisadi qarşıdurma və qlobal maliyyə sistemində Avropaya olan etimad eyni anda sınaqdan keçirilir. Avropa əsas vəsaitə toxunmaq qərarına gəlsə, yalnız Rusiyaya qarşı yeni iqtisadi addım atmış olmayacaq, həm də gələcəkdə suveren aktivlərin qorunması ilə bağlı beynəlxalq qaydaların necə tətbiq ediləcəyinə dair mühüm presedent yaradacaq.
Akif NƏSİRLİ
