Britaniya mediası ABŞ prezidenti Donald Trampın Hind okeanında yerləşən Mavrikidən Çaqos adalarını almağı düşündüyünü bildirib. Əvvəllər ABŞ-ın səyi ilə adaları idarə edən Böyük Britaniya ilə Mavriki arasında danışıqlar dalana dirənmişdi. Mavriki Çaqos arxipelaqı üzərində suverenliyini bərqərar etməyə çalışır. İndi isə Vaşinqton Londonu adlayaraq adalarda yerləşən Dieqo Qarsiyadakı birgə Britaniya-Amerika bazasına nəzarəti ələ keçirməyin yollarını axtarır. Onun strateji mövqeyi ABŞ-ın regiondakı maraqlarını müəyyən edir. “The Telegraph” qəzeti Tramp administrasiyasının rəsmilərinə istinadən bildirib ki, Vaşinqton Çaqos adaları üzərində Amerika nəzarətini qurmaq üçün planlar hazırlayır. Variantlardan biri Mavriki ilə razılığa gəlmək və adaları ondan almaqdır. Bu ideya, ABŞ Maliyyə Naziri Skott Bessent də daxil olmaqla, ən yüksək səviyyədə müzakirə edilib. Mənbələr “The Telegraph”a bildiriblər ki, o, öz növbəsində təklifi Trampın diqqətinə çatdırıb. ABŞ administrasiyasının adaları satın alması məsələsi boş yerdən yaranmayıb. Britaniya-Amerika dəniz dəstək bazası Dieqo Qarsiya orada yerləşir. O, ABŞ-ın nəzarəti saxlamalı olduğu eyniadlı adada yerləşir. Bu arada, Çaqos adalarının statusu olduqca mürəkkəbləşib. Mavriki cənub-qərbi Hind okeanında, Madaqaskar yaxınlığında kiçik bir ada dövlətidir. 1814-cü ilə qədər Mavriki Çaqos adaları ilə birlikdə rəsmi olaraq Böyük Britaniyaya verilənə qədər Fransa müstəmləkəsi idi. 1903-cü ildə Britaniya hökuməti Çaqos adalarını Mavriki ərazisinin bir hissəsi elan etdi. Mavriki 1968-ci ildə müstəqillik qazandıqda, Birləşmiş Krallıq, müdafiə məqsədləri üçün lazım olmadıqları təqdirdə adaları geri qaytaracağına söz verdi. Bu, Çaqos adalarının Britaniya nəzarəti altında qalmasına imkan verdi. 1970-ci illərdə hərbi bazanın tikintisi zamanı Çaqos adalarının bütün yerli əhalisi zorla Mavriki və Seyşel adalarına köçürüldü. Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin 2019-cu il tarixli qərarı ilə Böyük Britaniya adaları Mavrikiyə qaytarmalı idi. İki ölkə arasında 22 may 2024-cü ildə razılaşma əldə edildi. Sazişə əsasən, Çaqos adaları Mavrikiyə qaytarılacaq və Britaniya Dieqo Qarsiya bazasını 99 il müddətinə 35 milyard funt sterlinqə və ya 46,7 milyard dollara icarəyə götürəcək. Bu razılaşma heç vaxt təsdiqlənməyib. ABŞ 2026-cı ilin fevral ayında buna etiraz etdi və Britaniya hökuməti Vaşinqtonun razılığı olmadan müqaviləni təsdiqləyə bilməz. Tramp bu fonda bildirirdi: “Dieqo Qarsiyadan əl çəkməyin!”. Lakin inidi Amerika prezidenti adaların Mavrikiyə qaytarılmasını dəstəklədiyini bildirib. Ağ Evin vəzifəli şəxsi paylaşımda əlavə edib: “Baş nazir Keyr Starmerə ölkələrə gəldikdə icarənin pis olduğunu və Hind okeanında strateji cəhətdən önəmli ərazidə yerləşən Dieqo Qarsiyada hüquq, mülkiyyət və maraq iddia edən biri ilə 100 illik icarə müqaviləsi bağlamaqla böyük səhv etdiyini dedim”. Bu dəyişikliyə səbəb Böyük Britaniyanın fevral ayında İrana qarşı zərbələr üçün Dieqo Qarsiya aviabazasından istifadə etməkdən imtina etməsi olub. Hərbi obyekt texniki cəhətdən uzaqmənzilli Amerika raketlərini yerləşdirmək üçün təchiz olunub. Bazanın özü İrandan cəmi 3800 kilometr məsafədə yerləşir. Müqayisə üçün, Amerikanın “LGM-30 Minuteman” raketinin maksimum mənzili 13000 kilometrdir. Starmer hökuməti Dieqo Qarsiyadan istifadəyə yalnız mart ayında, İranın bazaya bir neçə hücumundan sonra icazə verib. Tramp baş nazirin qərarını "çox gecikmiş" adlandıraraq, Böyük Britaniya hökumətini ləng hərəkət etməkdə günahlandırıb. Britaniya hökumətinin İsrail-ABŞ müharibəsinə münasibəti ABŞ administrasiyasını Londondan keçmədən Dieqo Qarsiya üzərində nəzarəti bərqərar etmək üçün yollar axtarmağa sövq edən səbəblərdən biridir. Amerika rəsmiləri həmçinin, adalar Çinlə sıx əlaqələri olan Mavrikiyə təhvil veriləcəyi təqdirdə, potensial casusluqdan narahatdırlar. Ada dövləti Afrika qitəsində fəaliyyət göstərməyi planlaşdıran Çin şirkətləri üçün körpü rolunu oynayır. Çin də öz növbəsində ölkənin hava limanları və yollar kimi infrastrukturunun modernləşdirilməsinə fəal şəkildə investisiya qoyur. ABŞ-ın hərbi baza və ya bütün arxipelaq üzərində nəzarəti ələ keçirmək səylərinin hansı nəticəyə gətirib çıxaracağı hələ də məlum deyil. Mavritaniya hakimiyyəti Çaqos adaları üzərində suverenlik yaratmaq niyyətində olduğunu bildirib.
Samirə SƏFƏROVA
