Avropa institutlarının Ermənistanda keçirilən seçkilərə münasibəti uzun illərdir ki, oxşar və kifayət qədər balanslı yanaşma üzərində qurulur. Bu yanaşmanın mahiyyəti ondan ibarətdir ki, seçki prosesinin ümumi demokratik çərçivəyə uyğun olduğu qəbul edilir, lakin eyni zamanda onun təkmilləşdirilməsinə ehtiyac olduğu vurğulanır. ATƏT-in Demokratik Təsisatlar və İnsan Haqları Bürosu (DTİHB), ATƏT Parlament Assambleyası və Avropa Şurası Parlament Assambleyasının hesabatlarında bu mövqe aydın şəkildə görünür. Beynəlxalq müşahidəçilər seçkiləri nə tam ideal, nə də tam qüsurlu proses kimi təqdim edir, əksinə, onları bütün müsbət və mənfi tərəfləri ilə birlikdə qiymətləndirirlər.
2018-ci ildə Ermənistanda baş vermiş "məxməri inqilab"dan sonra seçki mühitində müəyyən dəyişikliklərin olduğu beynəlxalq hesabatlarda xüsusi qeyd edilir. Müşahidəçilərin fikrincə, siyasi rəqabət imkanları genişlənib, namizədlərin qeydiyyatı prosesində daha açıq mühit formalaşıb, media plüralizmi əvvəlki dövrlərlə müqayisədə güclənib və seçki administrasiyasının fəaliyyəti daha peşəkar xarakter alıb. Seçki günü məntəqələrin açılması, səsvermə prosedurları, seçicilərin iradəsini sərbəst ifadə etməsi və səslərin hesablanması prosesi əksər hallarda texniki baxımdan qənaətbəxş qiymətləndirilir. Məhz bu amillər Ermənistanın beynəlxalq aləmdə seçki prosesinə dair müəyyən demokratik legitimlik əldə etməsinə şərait yaradır.
Bununla yanaşı, Avropa institutlarının hesabatlarında davamlı şəkildə təkrarlanan bir sıra problemlər də mövcuddur. Ən çox diqqət çəkən məqam siyasi qütbləşmənin yüksək səviyyədə olmasıdır. Seçki kampaniyaları zamanı siyasi qüvvələr arasında qarşıdurma çox vaxt ideyaların və proqramların müzakirəsindən daha çox qarşılıqlı ittihamlar üzərində qurulur. Tərəflərin bir-birini "xain", "dövlətə təhlükə yaradan qüvvə" və ya "xalqın düşməni" kimi təqdim etməsi siyasi debatların keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir. Belə bir atmosferdə seçicilər üçün rasional seçim etmək daha çətinləşir və ictimai müzakirə mədəniyyəti zəifləyir.
Digər mühüm məsələ inzibati resurslardan istifadə ilə bağlıdır. Beynəlxalq müşahidəçilər qeyd edirlər ki, hakimiyyət resurslarına malik olan siyasi qüvvələr dövlət aparatına, yerli idarəetmə strukturlarına və ictimai maliyyə imkanlarına daha geniş çıxış əldə edir. Bu vəziyyət hər zaman birbaşa qanun pozuntusu kimi qiymətləndirilməsə də, siyasi rəqabət üçün bərabər imkanlar prinsipinin tam təmin edilmədiyini göstərir. Bəzi hallarda müəllimlər, həkimlər və digər büdcə təşkilatlarında çalışan şəxslər üzərində dolayı siyasi təsir cəhdləri, həmçinin seçki ərəfəsində sosial ödənişlərin artırılması və ya sosial layihələrin fəallaşdırılması kimi hallar da müşahidəçilərin diqqətindən yayınmır.
Seçki günü qeydə alınan pozuntular isə adətən məhdud və texniki xarakterli olur. Bunlara protokolların düzgün doldurulmaması, bəzi müşahidəçilərin və ya media nümayəndələrinin fəaliyyətinə maneələrin yaradılması, seçicilərin qeydiyyatı ilə bağlı problemlər və ayrı-ayrı məntəqələrdə karusel səsvermə cəhdləri aid edilir. Lakin ATƏT və Avropa Şurasının müşahidə missiyaları mütəmadi olaraq vurğulayırlar ki, bu cür pozuntular sistemli və kütləvi xarakter daşımır. Onların qiymətləndirməsinə görə, aşkar edilən nöqsanlar seçkinin ümumi nəticələrini dəyişəcək səviyyədə olmur və genişmiqyaslı saxtakarlıq faktı kimi təqdim edilə bilməz. Başqa sözlə, beynəlxalq müşahidəçilər nə "seçki oğurlanıb" iddiasını təsdiqləyir, nə də prosesi qüsursuz hesab edirlər.
Bu baxımdan Ermənistan seçki sistemi çox vaxt "keçid demokratiyası" modelinin nümunəsi kimi xarakterizə olunur. Ölkədə formal demokratik institutlar fəaliyyət göstərir: Mərkəzi Seçki Komissiyası mövcuddur, çoxpartiyalı siyasi sistem işləyir, məhkəmələrə və digər qurumlara şikayət mexanizmləri açıqdır. Bununla belə, qeyri-formal təsir mexanizmləri də tam aradan qalxmayıb. Regional siyasi təsir qrupları, biznes və siyasət əlaqələri, media sahibliyinin siyasi proseslərə təsiri kimi amillər seçki mühitinə müəyyən dərəcədə təsir göstərməkdə davam edir.
Məhz buna görə Avropa institutlarının tövsiyələri, əsasən, qanunvericiliyin dəyişdirilməsindən daha çox, onun tətbiqinin təkmilləşdirilməsinə yönəlir. Onlar seçki kampaniyalarının maliyyələşdirilməsində şəffaflığın artırılmasını, mediada siyasi qüvvələr üçün daha bərabər şərait yaradılmasını, dövlət qulluqçularının siyasi neytrallığının gücləndirilməsini və vətəndaşların seçki maarifləndirilməsinin genişləndirilməsini vacib hesab edirlər.
2026-cı il parlament seçkiləri isə, əvvəlki seçkilərdən fərqli olaraq, daha mürəkkəb geosiyasi və daxili siyasi şəraitdə keçirilir. Qarabağ münaqişəsinin nəticələri, sərhədlərin delimitasiyası prosesi, regional təhlükəsizlik məsələləri və Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin gələcəyi ölkədaxili siyasi müzakirələrin əsas mövzularına çevrilib. Bu isə seçki kampaniyası dövründə emosional gərginliyin və siyasi qütbləşmənin daha da artmasına səbəb ola bilər. Beynəlxalq müşahidəçilərin prosesdə geniş iştirak etməsi isə seçkilərin qapalı mühitdə deyil, beynəlxalq nəzarət altında keçirildiyini göstərən vacib amil hesab olunur.
Nəticə etibarilə, ATƏT və Avropa Şurasının Ermənistandakı seçkilərə yanaşması həm dəstək, həm də nəzarət funksiyasını daşıyır. Bir tərəfdən, onların qiymətləndirmələri seçkilərin ümumi legitimliyini təsdiqləyir və Ermənistanın demokratik dövlət kimi beynəlxalq mövqeyini gücləndirir. Digər tərəfdən isə, hər seçkidən sonra təkrarlanan tövsiyələr göstərir ki, ölkədə seçki sisteminin keyfiyyətini artırmaq üçün hələ də ciddi iş görülməlidir. Ermənistan qarşısında duran əsas sual bundan ibarətdir: ölkə beynəlxalq müşahidəçilərin verdiyi "kifayət qədər yaxşı" qiymətlə kifayətlənəcək, yoxsa seçki prosesində qalan struktur problemləri aradan qaldıraraq daha yüksək demokratik standartlara nail olmağa çalışacaq?
Akif NƏSİRLİ
