Xaqani Cəfərli: "TRIPP layihəsinin benefisiarlarını Vaşinqton müəyyən edəcək"
Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan parlament seçkiləri zamanı jurnalistlərə açıqlamasında demokratiyanın regionda sülh və əməkdaşlığın inkişafı üçün vacib amil olduğunu bildirib. O, regionun dinc gələcəyinə inandığını qeyd edərək, Ermənistan və Azərbaycan arasında sülhün mövcud olduğunu, Gürcüstanla münasibətlərin dərinləşdiyini və Türkiyə ilə diplomatik əlaqələrin qurulmasını gözlədiyini deyib. Paşinyanın sözlərinə görə, yaxın gələcəkdə Türkiyə ilə dəmir yolu və avtomobil nəqliyyatı əlaqələrinin açılması mümkündür. O, TRIPP layihəsini region ölkələri üçün strateji əhəmiyyətli təşəbbüs kimi dəyərləndirərək, layihənin Ermənistan, Azərbaycan, Türkiyə, Gürcüstan və İran üçün faydalı olacağını vurğulayıb. Baş nazir, həmçinin, Ermənistan-Rusiya münasibətlərində ciddi gərginliyin olmadığını, mövcud problemlərin süni şəkildə şişirdildiyini bildirib və iki ölkə arasındakı əlaqələrin institusional əsaslara və qarşılıqlı hörmət prinsipinə söykəndiyini qeyd edib.
Lakin TRIPP layihəsinin region ölkələrinə verəcəyi faydalardan danışarkən Paşinyan Rusiyanın adını çəkməyib. Halbuki, Rusiya da bütün kommunikasiyaların açılmasının tərəfdarı olduğunu bəyan edib. Hətta "3+3" regional əməkdaşlıq formatı çərçivəsində də Moskva nəqliyyat və kommunikasiya əlaqələrinin bərpasına dəstək verdiyini bildirir. Bu baxımdan sual yaranır: Paşinyanın TRIPP layihəsinin benefisiarları sırasında Rusiyanın adını çəkməməsi təsadüfdür, yoxsa bunun arxasında müəyyən siyasi mesaj dayanır?
Paşinyanın TRIPP layihəsinin faydalanan tərəfləri sırasında Rusiyanın adını çəkməməsi diqqətçəkən məqamdır və bunu tamamilə təsadüfi hesab etmək çətindir. Son illərdə Ermənistan xarici siyasətdə daha balanslı və çoxşaxəli yanaşma nümayiş etdirməyə çalışır. İrəvan regionda yeni nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrin qurulmasını ilk növbədə qonşu ölkələrin əməkdaşlığı kontekstində təqdim etməyə üstünlük verir. Bu baxımdan Ermənistan, Azərbaycan, Türkiyə, Gürcüstan və İranın adlarının çəkilməsi layihənin regional xarakterini vurğulamaq məqsədi daşıya bilər.
Digər tərəfdən, Paşinyan hökuməti son illərdə Rusiya ilə münasibətlərdə müəyyən fikir ayrılıqları yaşayıb və Ermənistanın Qərb ölkələri ilə əlaqələrini genişləndirmək istəyi də müşahidə olunur. Belə şəraitdə Rusiyanın adının xüsusi olaraq qeyd edilməməsi İrəvanın regional layihələri Moskvanın təsir dairəsindən kənar, müstəqil əməkdaşlıq platforması kimi təqdim etmək niyyətinin göstəricisi kimi də şərh oluna bilər.
Bununla yanaşı, Paşinyan eyni çıxışında Ermənistan-Rusiya münasibətlərində ciddi gərginliyin olmadığını vurğulayıb. Bu isə göstərir ki, Rusiyanın adının çəkilməməsi birbaşa Moskva əleyhinə mesajdan daha çox, layihənin əsas iştirakçılarının və birbaşa fayda əldə edəcək ölkələrin ön plana çıxarılması ilə bağlı ola bilər. Çünki TRIPP kimi təşəbbüslərdə əsas diqqət region daxilində yerləşən və nəqliyyat marşrutlarından birbaşa istifadə edəcək dövlətlərə yönəlir.
Nəticə etibarilə, Rusiyanın qeyd olunmaması həm siyasi simvolizm, həm də layihənin regional mahiyyətini vurğulamaq cəhdi kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin Paşinyanın Rusiya ilə münasibətlərin normal olduğunu bəyan etməsi fonunda bunu Moskva ilə açıq qarşıdurma mesajı kimi təqdim etmək üçün kifayət qədər əsas görünmür. Daha çox Ermənistanın regional əməkdaşlıq gündəmini ön plana çıxarmaq və özünü müstəqil aktor kimi göstərmək istəyinin ifadəsi kimi dəyərləndirilə bilər.
Politoloq Xaqani Cəfərli məsələ ilə bağlı "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirdi ki, keçmiş irsin inersiyası hələ davam edir və buna görə də hər bir layihə ilə bağlı Rusiyanın yeri və rolu gündəmə gəlir: "Halbuki, Rusiya özü artıq əvvəlki rolunu oynaya bilmir. Bu yalnız Rusiyanın Ukraynada məruz qaldığı uğursuzluq və nəhəng hərbi itkilərlə bağlı deyil. Sovet İttifaqı dağılanda Rusiya Federasiyasının Ümumi Daxili Məhsulu (ÜDM) Çinin ÜDM-dən 20 faiz çox idi. İndi, Çinin ÜDM-i Rusiyanın ÜDM-dən 800 faiz çoxdur. Üstəlik, Rusiya yeni texnoloji inqlabdan da kənarda qalıb. Rusiyanın Çindən dəhşətli asılılığının yaranmasını da hər kəs müşahidə edir.
"3+3" regional əməkdaşlıq formatı cəlbedici görünsə də, əslində daha çox Rusiyanın maraqlarına uyğun idi. İndi isə aydın görünür ki, belə bir format formalaşdırmaq mümkün deyil. Cənubi Osetiya və Abxaziya məsələsi Gürcüstanın bu formatda iştirakını mümkünsüz edir. Digər tərəfdən, Rusiya zəifləyir və bu proses onun çöküşünə kimi davam edəcək. İran sarsıdıcı zərbəyə məruz qalıb və çöküş prosesi başlayıb. Türkiyə çox ağır iqtisadi böhran keçirir. Belə bir vəziyyətdə "3+3" formatı işlək ola bilməz.
Paşinyan yaxşı bilir ki, TRIPP layihəsinin benefisiarlarını Vaşinqton müəyyən edəcək. Bu proses Trampdan sonra xüsusi önəm kəsb edərək, institusional xarakter alacaq. Hələlik proses Trampın müəyyən etdiyi qaydalar çərçivəsində inkişaf edir. Çox güman ki, Konqresə seçkilərdən sonra TRIPP layihəsi Amerika dövlətinin müəyyən edəcəyi qaydalar çərçivəsində formalaşacaq. Konqres isə, Trampdan fərqli olaraq, Rusiyanı beynəlxalq münasibətlərdən və qlobal iqtisadiyyatdan təcrid etməkdə qərarlıdır".
Akif NƏSİRLİ
