Akif Nağı: "ABŞ-a Türkiyə ilə münasibətləri korlamaq sərfəli deyil"
ABŞ Maliyyə Nazirliyinin Xarici Aktivlərə Nəzarət İdarəsi (OFAC) İranın enerji gəlirlərini azaltmaq və beynəlxalq maliyyə sisteminə çıxışını məhdudlaşdırmaq məqsədilə yeni sanksiyalar tətbiq edib. Məhdudiyyətlər İranın mayeləşdirilmiş təbii qazının mənşəyini gizlədərək onu müxtəlif ölkələrə ixrac edən beynəlxalq şəbəkəni hədəfə alır. ABŞ rəsmilərinin məlumatına görə, bu fəaliyyətlər zamanı müxtəlif ölkələrdə yaradılmış şirkətlərdən və maliyyə mexanizmlərindən istifadə olunub. Sanksiyalar çərçivəsində bir sıra fiziki şəxslər, şirkətlər, tanker gəmiləri və onların sahibləri qara siyahıya daxil edilib.
Bununla yanaşı, OFAC İranın xarici valyuta əməliyyatlarında iştirak etdiyi bildirilən maliyyə şəbəkəsinə qarşı da tədbirlər görüb. ABŞ tərəfi bu şəbəkənin sanksiyalara məruz qalan İran bankları adından böyük həcmdə maliyyə əməliyyatları həyata keçirdiyini iddia edir. Yeni qərara əsasən, sanksiya tətbiq olunan şəxslərin və qurumların ABŞ yurisdiksiyasına daxil olan aktivləri dondurulur, onlarla hər hansı maliyyə və kommersiya əməliyyatı qadağan edilir. ABŞ həmçinin bu şəxslər və qurumlarla əməkdaşlığı davam etdirən xarici şirkətlərin də ikinci dərəcəli sanksiyalarla üzləşə biləcəyi barədə xəbərdarlıq edib.
Məlumarda, həmçinin, Türkiyə vətəndaşı Məhəmməd Şakolun Mihandoust sxeminin təşkilatçıları sırasında adı çəkilir. Bu fakta görə Türkiyə-ABŞ mübasibətləri ziyan görə bilərmi?
Bu məsələnin Türkiyə-ABŞ münasibətlərinə ciddi zərbə vuracağı ehtimalı yüksək görünmür. ABŞ-ın tətbiq etdiyi sanksiyalar konkret şəxslərə, şirkətlərə və şəbəkələrə yönəlib. Sanksiya siyahısında Türkiyə vətəndaşının adının çəkilməsi avtomatik olaraq Türkiyə dövlətinin bu fəaliyyətlərdə iştirak etdiyi anlamına gəlmir.
Əgər ABŞ tərəfi sözügedən şəxsin İranın sanksiyalardan yayınma mexanizmlərində iştirak etdiyini sübut etdiyini hesab edirsə, məsuliyyət ilk növbədə həmin şəxsə və onunla əlaqəli qurumlara aid olacaq. Beynəlxalq praktikada fərdi şəxslərin və ya özəl şirkətlərin fəaliyyəti adətən dövlətlərarası münasibətlərdən ayrı qiymətləndirilir.
Bununla belə, məsələ müəyyən siyasi müzakirələrə səbəb ola bilər. Vaşinqton Ankaradan araşdırmalarda əməkdaşlıq etməyi, maliyyə axınlarının izlənməsini və sanksiyaların pozulmasında iştirak etmiş şəxslərə qarşı tədbirlər görülməsini tələb edə bilər. Türkiyə bu istiqamətdə əməkdaşlıq nümayiş etdirərsə, mövzunun ikitərəfli münasibətlərdə ciddi böhrana çevrilməsi ehtimalı azalır.
Digər tərəfdən, ABŞ-ın İran siyasəti ilə bağlı Ankara və Vaşinqton arasında zaman-zaman fikir ayrılıqları mövcud olub. Buna görə də bəzi siyasi dairələr bu hadisədən təzyiq vasitəsi kimi istifadə etməyə çalışa bilər. Lakin NATO müttəfiqi olan Türkiyə ilə ABŞ arasında təhlükəsizlik, müdafiə, regional siyasət və iqtisadi əməkdaşlıq kimi daha geniş strateji məsələlər mövcuddur. Bu səbəbdən tək bir şəxsin və ya şirkətin sanksiya siyahısına salınmasının iki ölkə arasındakı münasibətləri köklü şəkildə dəyişdirəcəyi gözlənilmir.
Ümumilikdə, Türkiyə vətəndaşı Məhəmməd Şakolun adının OFAC sənədlərində hallandırılması müəyyən diplomatik narahatlıq yarada bilsə də, Türkiyə hakimiyyətinin məsələ ilə bağlı mövqeyi və ABŞ-la əməkdaşlıq səviyyəsi bu hadisənin münasibətlərə təsirinin miqyasını müəyyən edən əsas amil olacaq.
Məsələ ilə bağlı "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlama verən politoloq Akif Nağı bildirib ki, ABŞ İrana qarşı müxtəlif sanksiyalar tətbiq edir və bunlardan biri də neft-qaz əməliyyatlarının məhdudlaşdırılmasıdır.
Onun sözlərinə görə, belə məhdudiyyətlər tətbiq ediləndə ortaya sanksiyaların aşılmasına yardım etməklə qazanc əldə etmək istəyən şirkətlər və şəxslər çıxır: "Eyni zamanda sanksiyalar səbəbindən İran neft və qazını daha ucuz qiymətə satır ki, bu məhsulları almaq riskinə gedən tərəflər üçün cəlbedici olsun. Belə şirkətlər, şəxslər və hətta dövlətlər də tapılır. Qeyd edilən Mihandoust sxemi də İranla müştəriləri arasında vasitəçilik mexanizmini özündə ehtiva edir. ABŞ isə bu vasitəçilərə qarşı da sanksiyalar tətbiq edir ki, onların fəaliyyətini çətinləşdirsin və əməliyyatlarını iflic etsin. Buna bənzər başqa mexanizmlər də mövcuddur”.
A.Nağı qeyd edib ki, ABŞ müxtəlif vasitələrlə İranın enerji daşıyıcılarının satışının qarşısını almağa çalışır: "Əvvəllər ABŞ tətbiq etdiyi bəzi sanksiyaların aşılmasına müəyyən hallarda göz yumurdu. Hətta bəzi Amerika şirkətləri də İranın ucuz enerji daşıyıcılarından qazanc əldə edirdilər. Müəyyən şərtlər daxilində İrana neft və qaz satmağa imkan verilirdi. Görünür, hərbi üsullar arzulanan nəticəni vermədiyindən Vaşinqton İrana qarşı daha sərt təzyiq və tükəndirmə siyasətinə üstünlük verir".
Politoloq hesab edir ki, bu məsələdə Türkiyənin adının hallandırılması narahatlıq doğuran məqamdır: “Ola bilər ki, hansısa Türkiyə vətəndaşı və ya türk şirkəti bu əməliyyatlarda qazanc əldə etmək məqsədilə iştirak edib. Ancaq bu, Türkiyə-ABŞ münasibətlərinə təsir etməməlidir. Türkiyə hakimiyyəti bütün türk mənşəli şirkətlərin və iş adamlarının fəaliyyətinə görə birbaşa məsuliyyət daşımır. Əlbəttə, belə şirkətlərin və şəxslərin cəzalandırılması və ya sanksiyalara məruz qalması məsələsində Türkiyə ABŞ-la əməkdaşlıq edə bilər, əgər buna ehtiyac yaranarsa. Türkiyə hökuməti də istəməz ki, türk mənşəli şirkətlər və iş adamları qaçaqmalçılıq fəaliyyəti ilə məşğul olsunlar".
A.Nağı vurğulayıb ki, oxşar hallarda ABŞ şirkətləri də iştirak edirsə, Vaşinqtonun başqa ölkələrə aid şirkətlərə görə dövlətlərə irad tutması məntiqli görünmür: "ABŞ istəsə, bundan bəhanə kimi istifadə edə bilər. Lakin bu da ağlabatan görünmür. Çünki Amerikaya Türkiyə ilə münasibətləri korlamaq sərfəli deyil. Türkiyə hökumətindən, uzağı, əməkdaşlıq istənilə bilər".
Dəniz NƏSİRLİ
