Ermənistanın Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatındakı (KTMT) gələcəyi son illərdə postsovet məkanında ən çox müzakirə olunan təhlükəsizlik məsələlərindən birinə çevrilib. Təşkilatın baş katibi Talatbek Masadıqovun vurğuladığı kimi, Ermənistanın KTMT-də qalması və ya təşkilatı tərk etməsi ilə bağlı qərar yalnız Ermənistan rəhbərliyinə və xalqına məxsusdur. Bu yanaşma formal baxımdan doğrudur, çünki KTMT könüllü üzvlük prinsipi əsasında fəaliyyət göstərir və heç bir dövlətin təşkilatda qalması məcburi deyil. Lakin məsələ təkcə hüquqi prosedurdan ibarət deyil. Ermənistanın mümkün çıxışı həm regional təhlükəsizlik balansına, həm də Rusiyanın postsovet məkanındakı təsir imkanlarına birbaşa təsir göstərə biləcək hadisədir.
İrəvanın KTMT ilə münasibətlərində gərginlik, xüsusilə 2020-ci ildən sonra sürətlə artmağa başladı. Ermənistan rəhbərliyi dəfələrlə bəyan edib ki, təşkilat ölkənin təhlükəsizlik gözləntilərini doğrultmayıb. Xüsusilə Azərbaycan-Ermənistan sərhədində baş verən hadisələr zamanı KTMT-dən gözlənilən siyasi və hərbi dəstəyin göstərilmədiyi iddia olunur. Bu səbəbdən Ermənistan hakimiyyəti təşkilatın effektivliyi barədə açıq şəkildə şübhələr ifadə etməyə başlayıb. Son iki ildə Ermənistanın KTMT təlimlərində iştirakdan imtina etməsi, birgə sənədlərin imzalanmasını bloklaması və üzvlük haqlarının ödənilməsi ilə bağlı tərəddüdləri də bu narazılığın praktiki təzahürü hesab edilir.
Hazırkı vəziyyətə baxdıqda üç əsas ssenari ön plana çıxır.
Birinci ssenari Ermənistanın təşkilatda formal olaraq qalması, lakin faktiki olaraq passiv üzv statusunu davam etdirməsidir. Bu variant hazırda ən real görünən model hesab olunur. İrəvan bir tərəfdən Moskva ilə münasibətləri tam qoparmaq istəmir, digər tərəfdən isə KTMT mexanizmlərinə etimadını itirib. Nəticədə Ermənistan "nə içində, nə də tam kənarında" siyasəti yürüdür. Bu strategiya Ermənistan rəhbərliyinə həm Rusiyaya təzyiq vasitəsi saxlamağa, həm də Qərblə əlaqələri inkişaf etdirmək üçün vaxt qazanmağa imkan verir. Lakin uzunmüddətli perspektivdə bu model nə Ermənistanın, nə də KTMT-nin maraqlarına tam cavab verir. Təşkilatın kollektiv müdafiə prinsipi üzvlərdən aktiv iştirak tələb edir və passiv üzvlük onun legitimliyini zəiflədir.
İkinci ssenari Ermənistanın KTMT-dən rəsmi çıxışıdır. Bu, yalnız təşkilat daxilində deyil, bütövlükdə Avrasiya geosiyasətində ciddi rezonans doğura bilər. Belə bir qərar Rusiyanın təsir dairəsinin daralmasının daha bir nümunəsi kimi qiymətləndiriləcək. Ermənistanın çıxışı KTMT tarixində ilk dəfə üzv dövlətin təşkilatı tərk etməsi anlamına gələcək və bu, qurumun nüfuzuna ciddi zərbə vuracaq. Digər tərəfdən, Ermənistan üçün də risklər kifayət qədər böyükdür. Ölkə uzun illər ərzində təhlükəsizlik sistemini məhz Rusiya və KTMT çərçivəsində qurub. Bu sistemdən çıxmaq alternativ müdafiə mexanizmlərinin yaradılmasını tələb edir. Son dövrlərdə Ermənistanın Fransa, Hindistan, Yunanıstan və digər tərəfdaşlarla hərbi əməkdaşlığı genişləndirməsi məhz belə alternativlərin formalaşdırılması cəhdi kimi qiymətləndirilir. Lakin bu proses həm maliyyə, həm də zaman baxımından olduqca bahalıdır və yaxın illərdə KTMT-nin təmin etdiyi imkanları tam əvəz etməsi çətin görünür.
Üçüncü ssenari isə müəyyən kompromis modelinin yaradılmasıdır. Nəzəri olaraq Ermənistan üzvlüyünü saxlayaraq təşkilatın fəaliyyətində məhdud iştirak edə bilər. Bəzi ekspertlər bunun "dondurulmuş üzvlük" və ya xüsusi status formasında mümkün ola biləcəyini düşünürlər. Lakin KTMT-nin hüquqi və institusional strukturu belə çevik mexanizmlər üçün nəzərdə tutulmayıb. Kollektiv müdafiə sistemi mahiyyət etibarilə tamhüquqlu iştirakçı üzərində qurulduğundan, yarımçıq və ya assosiasiya olunmuş üzvlük formatı təşkilatın əsas fəlsəfəsi ilə ziddiyyət təşkil edir.
Ermənistanın qərarına təsir göstərəcək əsas amillərdən biri Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərin inkişaf səviyyəsi olacaq. Əgər regionda sülh müqaviləsi imzalansa, kommunikasiyalar açılsa və təhlükəsizlik riskləri azalsa, Ermənistanın xarici hərbi təminatlara ehtiyacı da nisbətən azalacaq. Belə halda KTMT-dən çıxış siyasi baxımdan daha rahat qərara çevrilə bilər. Əksinə, regionda yeni gərginliklər yaranarsa, Ermənistanın təhlükəsizlik narahatlıqları yenidən ön plana çıxacaq və İrəvan Rusiyanın dəstəyinə ehtiyac duyduğunu hesab edə bilər.
Digər mühüm faktor Rusiyanın özüdür. Moskva üçün Ermənistan təkcə müttəfiq deyil, həm də Cənubi Qafqazda strateji mövcudluğun əsas dayaqlarından biridir. Buna görə də Kreml Ermənistanın KTMT-dən tam uzaqlaşmasının qarşısını almaq üçün siyasi, iqtisadi və diplomatik alətlərdən istifadə etməyə çalışacaq. Eyni zamanda Rusiya Ukrayna müharibəsi fonunda resurslarının mühüm hissəsini başqa istiqamətlərə yönəltdiyindən, əvvəlki illərlə müqayisədə regionda təsir imkanlarının müəyyən qədər zəiflədiyi də müşahidə olunur.
Ümumilikdə, yaxın perspektivdə Ermənistanın KTMT-dən dərhal və tam çıxışı ehtimalı mövcud olsa da, ən real ssenari hələlik münasibətlərin "dondurulmuş" vəziyyətdə qalmasıdır. İrəvan Qərbə inteqrasiyanı sürətləndirməyə çalışacaq, lakin eyni zamanda Rusiya ilə münasibətləri tam qırmaqdan çəkinəcək. Bununla belə, prosesin strateji istiqaməti artıq görünür: Ermənistan tədricən ənənəvi Rusiya mərkəzli təhlükəsizlik modelindən uzaqlaşaraq daha çoxşaxəli xarici və müdafiə siyasəti qurmağa çalışır. Əgər bu kurs davamlı xarakter alarsa, KTMT-nin Cənubi Qafqazdakı rolu gələcək illərdə daha da məhdudlaşa və təşkilat faktiki olaraq Mərkəzi Asiya yönümlü təhlükəsizlik blokuna çevrilə bilər.
Akif NƏSİRLİ
