Azərbaycan xalqının müasir tarixində məcburi köçkünlük ən ağrılı səhifələrdən biri olmaqla yanaşı, dövlət-vətəndaş həmrəyliyinin və sosial məsuliyyətin ən parlaq nümunələrindən birinə çevrilib. Ermənistanın hərbi təcavüzü nəticəsində yüz minlərlə insan doğma yurd-yuvasından didərgin düşsə də, Azərbaycan dövləti onların sosial müdafiəsini, yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılmasını və gələcəyə inamının qorunmasını daim diqqət mərkəzində saxlayıb.
Bu gün isə ölkəmiz yeni tarixi mərhələyə qədəm qoyub. İşğaldan azad edilmiş torpaqlarda həyata keçirilən Böyük Qayıdış proqramı məcburi köçkünlərin həyatında yeni imkanlar, yeni perspektivlər və dayanıqlı inkişaf mərhələsi açır. Bu kontekstdə "Qaçqınların və məcburi köçkünlərin (ölkə daxilində köçürülmüş şəxslərin) statusu haqqında" və "Məcburi köçkünlərin və onlara bərabər tutulan şəxslərin sosial müdafiəsi haqqında" qanunlara edilən dəyişikliklər də məhz yeni reallıqlara uyğun hüquqi tənzimləmələrin formalaşdırılmasına xidmət edir.
Məcburi köçkün ailələri uzun illər ərzində dövlətin xüsusi diqqət və qayğısı ilə əhatə olunub. Onların yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılması, məşğulluğunun artırılması və sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi istiqamətində ardıcıl və sistemli addımlar atılıb.
2004-2019-cu illər ərzində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən məcburi köçkünlərin sosial problemlərinin həlli ilə bağlı 75 fərman və sərəncam imzalanıb. Eyni dövrdə Nazirlər Kabineti tərəfindən 224 qərar və sərəncam qəbul olunub, Milli Məclis tərəfindən isə 11 qanun təsdiqlənib.
Bu siyasətin əsas istiqamətlərindən biri Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 1 iyul 2004-cü il tarixli 298 nömrəli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Qaçqınların və məcburi köçkünlərin yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılması və məşğulluğunun artırılması üzrə Dövlət Proqramı” olub. Həmin proqram minlərlə ailənin sosial rifahının yüksəldilməsində mühüm rol oynayıb.
Məcburi köçkünlərin həyat şəraitinin yaxşılaşdırılması istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər beynəlxalq səviyyədə də nümunə kimi qiymətləndirilib.
2007-ci ildə ölkə ərazisində fəaliyyət göstərən 12 çadır düşərgəsi və dəmir yolu üzərindəki yük vaqonlarından ibarət yaşayış məntəqələri tamamilə ləğv olunub. Məcburi köçkünlərin məskunlaşdığı fin tipli qəsəbələrin sonuncusu isə 2016-cı ildə bağlanıb.
Daha sonra onların rahat və təhlükəsiz yaşayışı üçün 121 yeni qəsəbə və çoxmənzilli yaşayış kompleksləri tikilərək istifadəyə verilib. Nəticədə 62 mindən çox məcburi köçkün ailəsinin, yəni 300 mindən artıq insanın mənzil-məişət şəraiti əsaslı şəkildə yaxşılaşdırılıb.
Bu addımlar dövlətin öz vətəndaşlarının sosial rifahına və insan ləyaqətinə verdiyi önəmin bariz göstəricisi olub.
İllər ərzində məcburi köçkün ailələrinə vahid aylıq müavinət də daxil olmaqla müxtəlif sosial müdafiə tədbirləri vasitəsilə dövlət dəstəyi göstərilib. Bu tədbirlər onların sosial rifahının qorunmasına, gündəlik ehtiyaclarının qarşılanmasına və cəmiyyətə inteqrasiyasına mühüm töhfə verib.
Eyni zamanda, təhsil sahəsində həyata keçirilən dəstək proqramları məcburi köçkün ailələrindən olan gənclərin gələcək inkişaf imkanlarının genişlənməsinə xidmət edib. Bu siyasət bu gün də davam edir. Belə ki, 2025/2026-cı tədris ilində ödənişli əsaslarla ali təhsil müəssisələrinə yeni qəbul olunmuş 3 923 məcburi köçkün statuslu tələbənin təhsil xərcləri dövlət tərəfindən qarşılanır.
Bu yanaşma göstərir ki, insan kapitalının inkişafı və gənclərin təhsil imkanlarının genişləndirilməsi dövlət siyasətinin əsas prioritetlərindən biri olaraq qalır.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tam bərpa olunması məcburi köçkünlərlə bağlı dövlət siyasətində yeni mərhələnin başlanmasına şərait yaradıb. Bu gün əsas məqsəd vətəndaşların öz doğma yurdlarına təhlükəsiz və ləyaqətli şəkildə qayıdışının təmin olunması, onların sosial-iqtisadi reinteqrasiyası və dayanıqlı məskunlaşmasının təşkilidir.
Qanunvericiliyə təklif edilən dəyişikliklər də məhz bu yeni mərhələnin tələblərinə uyğun olaraq hazırlanıb. Burada əsas hədəf insanların daimi yaşayışla təmin edilməsi, mülkiyyət hüquqlarının genişləndirilməsi və sosial dəstək mexanizmlərinin yeni reallıqlara uyğunlaşdırılmasıdır. Keçmiş məcburi köçkünlərə verilən həyət yanı sahə, mənzil və gələcəkdə alacağı pay torpağı onun qanuni mülkiyyət kimi verilir.
Azad edilmiş ərazilərə köçən vətəndaşlar dövlət tərəfindən müasir yaşayış sahələri ilə təmin olunur, həmin yaşayış sahələri onların qanuni mülkiyyətinə verilir. Bu isə uzun illər məcburi köçkün həyatı yaşamış ailələrin sosial sabitliyinin və rifahının daha da möhkəmlənməsinə xidmət edir.
Bununla yanaşı, təhsil haqlarının təhsil müddətinin sonunadək dövlət tərəfindən ödənilməsi kimi vacib sosial dəstək mexanizmləri davam etdirilir. Ünvanlı sosial yardım, məşğulluq proqramları və məcburi köçkün statusuna bağlı olmayan digər sosial müdafiə alətləri də qüvvədə qalır.
Azərbaycan dövləti məcburi köçkün ailələrinin problemlərinin həllinə hər zaman xüsusi həssaslıqla yanaşıb. İllər boyu həyata keçirilən sosial müdafiə proqramları, mənzil təminatı layihələri, təhsil və məşğulluq təşəbbüsləri bunun əyani sübutudur.
Bu gün Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində həmin siyasət yeni məzmun qazanır. Məqsəd yalnız insanların doğma torpaqlarına qayıtmasını təmin etmək deyil, həm də onların təhlükəsiz, firavan və dayanıqlı həyat qurmasına şərait yaratmaqdır.
Məcburi köçkünlərin keçdiyi yol çadır düşərgələrindən müasir yaşayış komplekslərinə, məcburi ayrılıqdan doğma yurda qayıdışa qədər uzanan böyük bir tarixdir. Bu tarix həm dövlət qayğısının, həm də vətəndaş iradəsinin təntənəsidir. Qarşıdakı mərhələ isə sosial rifahın daha da yüksəldilməsi, iqtisadi imkanların genişləndirilməsi və Böyük Qayıdışın uğurla tamamlanması ilə yadda qalacaq.
Çünki Böyük Qayıdış təkcə coğrafi qayıdış deyil, həm də sosial ədalətin, milli həmrəyliyin və gələcəyə inamın təntənəsidir.
Dəniz NƏSİRLİ
