Murad Sadəddinov: "Bu, bütün Xəzəryanı ölkələrin maraqlarına ziddir"
Rusiya Ukraynaya qarşı raket zərbələrinin bir hissəsini Xəzər dənizində yerləşən hərbi gəmilərdən həyata keçirib. Vaxtilə Rusiya Suriya müharibəsi zamanı da oxşar taktikadan istifadə edilmişdi.
Xəzərin hüquqi statusunu və region dövlətlərinin öhdəliklərini nəzərə alsaq, Xəzər dənizi sahilyanı ölkələrin ərazilərinə qarşı hərbi əməliyyatlar üçün istifadə oluna bilərmi? Azərbaycan beynəlxalq hüquq və ya Xəzərin hüquqi rejimi ilə bağlı mövcud sazişlərə əsaslanaraq iddia qaldıra və ya etiraz edə bilərmi ki, Xəzərdən üçüncü dövlətlərə qarşı raket zərbələri üçün istifadə edilməsin?
Eyni zamanda, belə bir presedent gələcəkdə təhlükəsizlik riskləri yarada bilərmi? Məsələn, Ukrayna "Rusiya bizi hansı ərazidən və ya akvatoriyadan vurursa, biz də həmin mənbəni legitim hərbi hədəf hesab edirik" arqumentini irəli sürərsə, bu, Xəzər regionunun təhlükəsizliyinə necə təsir göstərə bilər? Bu məsələnin beynəlxalq hüquq baxımından qiymətləndirilməsi necədir?
Xəzər dənizinin hüquqi statusu və oradan hərbi əməliyyatlar məsələsi beynəlxalq hüquq baxımından mürəkkəbdir. Qısaca əsas məqamlar belədir.
Xəzər 2018-ci ildə imzalanmış Aktau Konvensiyası ilə tənzimlənir. Konvensiyaya görə Xəzər "daxili dəniz" sayılır, sahilyanı 5 dövlətin - Azərbaycan, Rusiya, Qazaxıstan, Türkmənistan, İran - suveren hüquqları və sektorial bölünməsi təsbit olunub. Konvensiyanın 3-cü maddəsində açıq deyilir: Xəzər dənizində hərbi fəaliyyət yalnız sahilyanı dövlətlər tərəfindən həyata keçirilə bilər. Üçüncü dövlətlərin hərbi qüvvələri dənizdə mövcud ola bilməz.
Buradan iki nəticə çıxır. Birincisi, Rusiya Xəzər donanmasının gəmilərindən raket atırsa, bu, texniki baxımdan “sahilyanı dövlətin hərbi fəaliyyəti” kateqoriyasına düşür. Konvensiya sahilyanı dövlətlərin öz aralarında hərbi əməliyyat keçirməsini birbaşa qadağan etmir, amma 3-cü maddənin məntiqi budur ki, Xəzər “sülh, təhlükəsizlik və sabitlik dənizi” olmalıdır. 5-ci maddədə də qeyd olunur ki, dövlətlər dənizdən digər sahilyanı dövlətlərə təcavüz üçün istifadə etməyəcək.
İkincisi, Azərbaycanın etiraz və iddia hüququ var. Əgər Rusiyanın raket zərbələri Xəzərin Azərbaycan sektorundan keçir və Azərbaycanın təhlükəsizliyinə, dənizdəki neft-qaz infrastrukturuna, gəmiçiliyə risk yaradırsa, Bakı Konvensiyanın 3 və 5-ci maddələrinə istinad edib rəsmi etiraz edə bilər. Beynəlxalq hüquqda sahilyanı dövlətlər öz ərazisindən keçən təhlükəli fəaliyyətə görə izahat tələb etmək və zərərin qarşısını almaq üçün diplomatik notalar, ikitərəfli məsləhətləşmələr, zərurət yaranarsa BMT Təhlükəsizlik Şurasına müraciət etmək hüququna malikdir. Amma iddia qaldırmaq üçün konkret və Konvensiyanın pozulması faktını sübut etmək lazımdır.
Presedent riski isə daha həssas mövzudur. Beynəlxalq hüquqda "silahlı hücumun mənbəyi legitim hədəfdir" prinsipi var. Əgər Ukrayna "mənə raket hansı platformadan atılırsa, oranı vururam" desə, bu özünümüdafiə hüququ kimi yozula bilər. Problem ondadır ki, Xəzər qapalı dənizdir və hərbi cavab zərbəsi Azərbaycanın, Qazaxıstanın və ya İranın suveren sularına, dəniz platformalarına, limanlarına dəyə bilər. Bu da münaqişəni dərhal 5 sahilyanı dövlətin hamısının təhlükəsizlik gündəminə çəkir. Yəni risk ondadır ki, iki dövlətin müharibəsi Xəzər regionuna sıçrayır və bütün sahilyanı ölkələr öz infrastrukturlarını və gəmilərini qorumaq üçün tədbir görməyə məcbur olur.
Qısası, hüquq baxımından Xəzər sahilyanı dövlətlərin dənizidir və 3-cü dövlətlərə qarşı zərbə platforması kimi istifadə Konvensiyanın "sülh dənizi" ruhuna ziddir. Azərbaycan bu əsasla etiraz edə bilər, xüsusilə öz sektorunda təhlükə yaranarsa. Gələcək risk isə ondan ibarətdir ki, bir dəfə Xəzər hərbi əməliyyatlar üçün istifadə olunursa, cavab zərbələri də eyni məntiqlə bu akvatoriyanı hədəfə çevirə bilər. Bu da regionun enerji təhlükəsizliyi, gəmiçiliyi və balıqçılığı üçün uzunmüddətli təhdid yaradır. Ona görə də sahilyanı dövlətlər üçün maraq Xəzərin hərbiləşdirilməsinin qarşısını birgə almaqdır.
Məsələ ilə bağlı "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında Murad Sadəddinov bildirdi ki, Xəzərin statusu ilə bağlı məsələ hələ də tam həllini tapmayıb:
“Birincisi, Xəzərin hüquqi statusu ilə bağlı Konvensiya bütün beş Xəzəryanı ölkə tərəfindən imzalansa da, sənədi yalnız dörd dövlət ratifikasiya edib. İran parlamenti Konvensiyanı hələ təsdiqləməyib. Konvensiya yalnız bütün iştirakçı dövlətlər tərəfindən ratifikasiya edildikdən sonra qüvvəyə minir. Ona görə də formal və hüquqi baxımdan bu Konvensiya hələ qüvvəyə minməyib.
İkincisi, Xəzərin hüquqi statusunu tənzimləyən Konvensiyanın bəndlərindən biri onun hərbi məqsədlərlə istifadəsini qadağan edir. Lakin həmin bənddə bir nüans var: hər hansı Xəzəryanı ölkə dənizdən qonşu Xəzəryanı dövlətə qarşı hərbi məqsədlərlə istifadə edə bilməz. Ancaq bu qadağa kənar dövlətlərə şamil olunmur. Hüquqi baxımdan burada müəyyən boşluq mövcuddur. Ümumilikdə isə, yuxarıda qeyd etdiyimiz səbəbdən Konvensiya hələ hüquqi sənəd kimi qüvvəyə minməyib. Buna görə də həmin Konvensiyaya istinad edərək hər hansı dövlətə, o cümlədən Rusiyaya qarşı bu kontekstdə tələb irəli sürmək mümkün deyil.
Bununla belə, Rusiyanın Xəzər dənizindəki imkanlarından istifadə edərək Ukraynaya raket zərbələri endirməsinə cavab olaraq qarşı tərəf də artıq əks tədbirlər görır. Yəni Xəzərdə hərbi əməliyyatların baş verməsi artıq müşahidə olunur. Ukrayna dronları artıq Xəzər dənizi istiqamətində uçuşlar həyata keçirir, Rusiyanın dənizdəki hərbi və enerji obyektlərinə zərbələr endirir. Bu isə bütün Xəzəryanı ölkələrin maraqlarına ziddir. Çünki belə hərbi əməliyyatlar region ölkələrinə sıçrama riskini artırır, dənizin çirklənmə səviyyəsini yüksəldir və digər mənfi nəticələrə səbəb olur”.
Dəniz NƏSİRLİ
