Üç Aİ diplomatı "Politico"ya bildirib ki, Brüssel Aİ-də sığınacaq müraciətləri rədd edilmiş miqrantlar üçün qəbul mərkəzləri yaratmaq təklifləri ilə bir neçə ölkəyə müraciət etməyi düşünür. Diplomatlar bu ölkələrə postsovet ölkələri, xüsusən də Qazaxıstan və Özbəkistanın daxil ola biləcəyi ehtimalını istisna etməyiblər. Görünür, Aİ anti-immiqrant əhval-ruhiyyəsini mülayimləşdirməyə və ifrat sağçı qüvvələrin yüksəlişinin qarşısını almağa ümid edir. Lakin əvvəlki bu cür layihələr uğursuz olub. Aİ-dən üçüncü ölkəyə deportasiyalar məhkəmədə uğurla mübahisələndirilib.
Nəşrdə adı çəkilən postsovet ölkələrinin hakimiyyət orqanları şərh verməyə tələsiblər. Qazaxıstan Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Yerlan Jetıbayev bildirib: "Bildiyim qədəri ilə belə danışıqlar mövcud deyil". Lakin qeyd etmək lazımdır ki, "Politico" mənbələri artıq müəyyən ölkələrlə aparılan danışıqlardan deyil, ehtimaldan danışır. Buradakı konkret məqamlar illərdir ifrat sağçıdan tutmuş mötədilliyə qədər müxtəlif Avropa siyasətçiləri tərəfindən müdafiə edilən, Aİ xaricindəki arzuolunmaz əcnəbilər üçün "qayıdış mərkəzləri"nin yaradılması təklifləridir. Bu təkliflər, insan haqları fəallarının şiddətli etirazlarına baxmayaraq, həyata keçirilir. Bir həftə əvvəl Hollandiya hökuməti bu təşəbbüsün Aİ-nin təsdiqini tələb edən bir qrup ölkəyə - Avstriya, Almaniya, Yunanıstan və Danimarkaya qoşularaq "qaytarılma mərkəzlərinin" yaradılmasına icazə verib. Pan-Avropa qanunvericiliyində hüquqi baza artıq yaradılıb. 2026-cı ilin mart ayında Avropa Parlamenti sığınacaq axtaranların müraciətlərinin rədd edilməsi halında onların üçüncü ölkələrə, hətta heç bir əlaqəsi olmayan ölkələrə deportasiya edilməsinə icazə verən qanun layihəsini təsdiqlədi. İnsan haqları fəallarının tənqidləri nəzərə alınmayıb. Şübhəsiz ki, əksər Aİ ölkələrinin hökumətləri artıq Avropa İttifaqını "miqrant cənnəti" nüfuzundan qurtarmaq istəyində birləşiblər. Rəy sorğularına əsasən, seçiciləri onlarla razıdır. Görünür, "qaytarılma mərkəzləri"nin açıla biləcəyi ölkələrin siyahısı hələ tərtib edilməyib. “Politico”nun istinad etdiyi diplomatlara görə, 8-10 ölkə ilə danışıqlar aparılacaq. Avropadakı arzuolunmaz əcnəbilərin müqabilində Aİ ilə müvafiq müqavilə imzalayan ölkələr iqtisadi inkişaf yardımı və ya viza rejiminin sadələşdirilməsi güzəştlərini ala biləcəklər. Mərkəzlərin özləri Avropa ölkələri tərəfindən maliyyələşdiriləcək.
“Politico” nəşrində həqiqətən yeni olan MDB ölkələrindən bəhs edilməsidir. Bu, sığınacaq axtaranların mümkün deportasiyasının coğrafi əhatə dairəsini əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirir: əvvəllər bütün planlar digər bölgələrə yönəlmiş “qayıdış mərkəzləri” yaratmaq idi. Misal üçün, Britaniya hakimiyyəti Ruandada da oxşar mərkəz açmağı planlaşdırırdı. Bu ölkə ilə müqavilə 2022-ci ildə ovaxtkı Britaniya baş naziri Boris Consonun dövründə imzalanmışdı. Sığınacaq axtaranları daşıyan təyyarə artıq hazırlanmışdı, lakin Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin Ruandaya deportasiya edilməsi planlaşdırılan səkkiz nəfərin işinə yenidən baxılması barədə qərarı səbəbindən təyyarə heç vaxt havaya qalxmadı. Daha sonra hazırkı baş nazir Keir Starmerin rəhbərlik etdiyi Leyboristlər Partiyası hakimiyyətə gəldi və proqramın ləğv olunduğunu elan etdi. Albaniyada iki italyan miqrant qəbul mərkəzi açılıb. Lakin onlar da məhkəmə prosesləri səbəbindən tam gücü ilə fəaliyyət göstərmirdi. Nəticədə, Albaniya hakimiyyəti Aİ-yə daxil olmaq perspektivi yaxınlaşdıqca proqramı yeniləməyəcəklərini açıqladı. Bu mərkəzlərin yaradılması, 2014-2015-ci illərdə baş verən hadisələrdən sonra, əsasən Yaxın Şərqdən olan qaçqınlarla dolduqdan sonra özünü tam şəkildə göstərən Aİ-də miqrasiya qanunvericiliyinin sərtləşdirilməsinə yönəlmiş ümumi bir trenddir. O vaxtdan bəri Avropanın sığınacaq axtaranlara davamlı olaraq bağlandığını demək olmaz. Hər şey ölkədən və qlobal vəziyyətdən asılıdır. Aİ ölkələri hələ də lazım olan kəskin tədbirlərin dərəcəsinə görə bölünüblər. Potensial qaçqınlara münasibət də müxtəlifdir. Ukraynalılar, məsələn, suriyalılardan daha asanlıqla qəbul edilirdi. Qərar qəbuletmə prosesi də insan hüquqlarına hörmət etmək zərurəti ilə çətinləşirdi. Lakin indi, Aİ-də getdikcə populyarlaşan sağçı anti-immiqrasiya ritorikasının təsiri altında əhəmiyyətli dəyişikliklərin baş verməyə başladığı görünür. İfrat sağçıların hakimiyyətə gəlməsinin qarşısını almaq üçün Aİ üzv dövlətlərinin hazırkı hökumətləri seçicilərinə miqrasiya məsələlərini mümkün qədər sərt şəkildə həll etməyə hazır olduqlarını nümayiş etdirirlər.
Samirə SƏFƏROVA
