Firdovsi Şahbazov: “Aşqabad görür ki, Avropada qazın qiyməti çox bahadır və bu, Trans-Xəzərə marağı artırır”
ABŞ Dövlət katibi Marko Rubio Vaşinqtonda Türkmənistanın xarici işlər naziri Rəşid Meredovla görüşüb. Rubio ABŞ-ın Türkmənistanın təbii qaz ixracının Trans-Xəzər marşrutları vasitəsilə şaxələndirilməsinə güclü dəstəyini ifadə edib.
Nazir Meredov və dövlət katibi Rubio enerji, təhlükəsizlik və ticarət sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsinə dair müzakirələr aparıblar.
Ümumilikdə ABŞ-la Türkmənistan arasında bu yöndə müzakirələrin aparılması çox müsbət haldır. Ancaq Azərbaycan zaman-zaman bu yöndə səy göstərib. Dəfələrlə Prezident İlham Əliyevin Trans-Xəzərlə bağlı bəyanatları olub. Bununla bağlı Prezidentə suallar ünvanlanıb ki, layihənin gələcəyi necə olacaq? Prezident də açıq şəkildə bildirib ki, Azərbaycanın hazır infrastrukturu var və qazı ötürməyə hazırdır, amma bunun üçün Xəzərin dibi ilə boru kəməri çəkilməlidir. Yəni Azərbaycan Türkmənistanın yerinə təşəbbüs göstərə bilməz. Gərək qazın sahibi olan qarşı tərəf bunu etsin. Azərbaycan bu yöndə nə mümkündürsə onu edib. Svop formada Azərbaycan vasitəsi ilə Türkmənistan qazı ötürülüb. Bütün bunlar həm də türkmən qazının xarici bazarlara ötürülməsinin bir üsulu idi. Ancaq əfsuslar olsun ki, hər dəfə Türkmənistan Trans-Xəzərə laqeyd yanaşdı. Türkmənistanın yanaşması bu idi ki, qazı sərhəddə alın. Halbuki, bu, doğru yanaşma deyildi. Ona görə ki, Azərbaycan onların yerinə kəmər çəkəsi deyildi. Zamanında Türkmənistan Azərbaycanın təşəbbüsünü dəstəkləsəydi, çoxdan bu ölkənin qazı Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsi ilə Avropa bazarına çıxarılacaqdı. Ancaq o zaman bunu etmədilər, amma indi ayılırlar və ABŞ-ın dəstəyi ilə boru kəmərinin çəkiləcəyinə ümid edirlər.
Sözügedən məsələni baki-xeber.com-a şərh edən iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru Firdovsi Şahbazovun fikrincə, nə Türkmənistanın əvvəlki rəhbərliyinin, nə də indiki rəhbərliyinin Azərbaycanın Trans-Xəzərlə bağlı təşəbbüsünə dəstəyi olmayıb: “Azərbaycan təkbaşına çox böyük çətinliklərlə 90-cı illərdə xarici neft şirkətlərini Xəzərdəki enerji resurslarının hasil olunmasına, bura sərmayələrin yatırılmasına nail oldu. Enerji resurslarını dünya bazarlarına çıxarmaq üçün neft-qaz kəmərləri çəkdirdi. Ancaq o zaman Türkmənistan nəinki buna dəstək verdi, əksinə bəzi hallarda mane oldu. Məsələn, 2002-ci ildə Aşqabadda keçirilən dövlət başçılarının ilk sammitində Türkmənistan prezidenti Saparmurad Niyazov “Xəzərdən qan iyi gəlir” deməklə müəyyən hədə-qorxu nümayiş etdirib. Halbuki, Azərbaycanın həyata keçirdiyi layihələr strateji baxımdan Türkmənistanın enerji resurslarını Avropa bazarına çıxarmaq üçün yol açırdı. Ancaq təəssüf ki, zamanında nə Niyazov, nə də ondan sonra ölkəyə rəhbərlik edən digər prezidentlər bunu nəzərə almadılar. Trans-Xəzərin reallaşması üçün gərəkən addımları atmadılar. Nəticədə Türkmənistan uzun illərdir öz qazının böyük hissəsini Çinə, digər hissəsini Rusiyaya ucuz qiymətə ixrac edir. Aşqabad görür ki, Avropada qazın qiyməti çox bahadır və bu, Trans-Xəzərə marağı artırır. Halbuki, zamanında Xəzərin dibi ilə kəməri çəksəydilər və yaxud da buna razılıq versəydilər, indi vəziyyət tam fərqli olardı. Türkmənistanın enerji gəlirlərinin böyük hissəsi Çinə ixrac hesabına formalaşmazdı. Ancaq yenə də Türkmənistanın ABŞ dəstəyi hesabına bunu nəzərdən keçirməsi müsbət haldır. Bu, Azərbaycanın həm ABŞ, həm də Avropa üçün önəmini daha da artıracaq. Ən başlıcası isə, 90-cı illərdə Azərbaycanın neft strategiyasının nə qədər uzaqgörən hədəflərə hesablandığını ortaya qoyur”.
Vidadi ORDAHALLI
