Azərbaycan Ermənistan konstitusiyasına dəyişiklik edilməsini sülh müqaviləsinin imzalanması üçün əsas şərt kimi irəli sürür. Bu tələb sadəcə siyasi ritorika deyil, birbaşa hüquqi ziddiyyətə əsaslanır və regionda davamlı sülhün təminatı üçün hüquqi zərurətdir.
Ermənistanın müasir konstitusiyası ilk dəfə 1995-ci il iyulun 5-də referendumla qəbul edilib və sonradan bir neçə dəfə dəyişikliklərə məruz qalıb. Konstitusiyanın preambulası ölkənin əsas hüquqi prinsiplərini müəyyən edir və burada “Ermənistanın Dövlət Müstəqillik Bəyannaməsi” səviyyəsindəki anlayışlara istinad edilir.
1990-cı il 23 avqust tarixli Müstəqillik Bəyannaməsi ilə Ermənistan SSRİ-dən ayrıldığını elan edib. Bu sənədin mətnində 1989-cu il 1 dekabr tarixli birgə qərara istinad edilir. Həmin qərar Ermənistan SSR və "Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti" orqanlarının “yenidən birləşməyə” çağırışını ehtiva edir. Konstitusiyanın preambulunda 1990-cı il bəyannaməsinə və onun içindəki 1989-cu il birgə qərara istinad edilməsi ekspertlər tərəfindən Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisinə dair dolayısı iddiaya əsas kimi qiymətləndirilir.
Azərbaycanın baxışına görə, hazırkı paraflanmış sülh müqaviləsi layihəsi tərəflərin qarşılıqlı şəkildə hər birinin beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazi bütövlüyünü təsdiq etməsini nəzərdə tutur. Bu prinsip müharibədən sonra regionda davamlı sülhün hüquqi əsasını təşkil edir. Lakin Ermənistan konstitusiyasının preambulusunda istinad olunan Müstəqillik Bəyannaməsi mətnində 1989-cu ildə "Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti"nin Ermənistana birləşdirilməsi barədə element mövcuddur. Bu, Azərbaycanın beynəlxalq hüquqla tanınmış sərhədlərinə dolayısı iddia kimi qəbul olunur. Azərbaycan hesab edir ki, əgər Ermənistan Konstitusiyasında belə bir istinad qalarsa, bu, sülh müqaviləsinin hüquqi səmərəliliyini və qarşılıqlı ərazi bütövlüyünü təsdiqləməsinı mümkünsüz edir.
Ermənistan hökuməti və Baş naziri Nikol Paşinyan de-fakto bu iddiaları rədd edir. Onun arqumenti belədir ki, Konstitusiyada sadəcə 1990-cı il Müstəqillik Bəyannaməsinə istinad edilir və bu sənəd hazırkı Konstitusiyanın tərkib hissəsi deyil. Ermənistanın Konstitusiya Məhkəməsi 26 sentyabr 2024-cü il qərarında bildirib ki, preambuldakı istinad yalnız müəyyən prinsiplərə aiddir və müstəqil şəkildə hüquqi ərazi iddiasını doğurmur. Lakin Azərbaycan tərəfi bu arqumenti qəbul etmir və hesab edir ki, real hüquqi nəticələr konstitusiyanın mətnindən və onun istinad etdiyi sənədlərdən çıxarılmalıdır.
Azərbaycan sülh müqaviləsinin hüquqi baxımdan möhkəm olması üçün istəyir ki, Ermənistan konstitusiyasının preambulundan Müstəqillik Bəyannaməsinə istinad çıxarılsın. Beləliklə, gələcəkdə bu preambula və ya daxilindəki istinadlar heç bir yolla Azərbaycan ərazilərinə dair iddia kimi təfsir edilməsin. Ermənistan tərəfi bu məsələnin referenduma çıxarılmasını nəzərdə tutur, lakin hələ də dəqiq tarix və mətn üzərində yekun razılaşma yoxdur. Bu, sülh müddətini uzada və danışıqların davamını çətinləşdirə bilər.
Ermənistan konstitusiyasının preambulu Müstəqillik Bəyannaməsinə istinad edir. Beynəlxalq hüquq və konstitusiya praktikasına görə, preambul əsas qanunun hüquqi tələbləri ilə müqayisədə formal və yönəldici xarakter daşıyır, lakin ərazi iddiaları və dövlətlərarası münasibətlər üçün hüquqi əsas yarada bilər. Azərbaycan tərəfi hesab edir ki, preambula əsasında Dağlıq Qarabağa dair iddialar rəsmi sənədlərdə legitimləşdirilə bilər ki, bu da sülh müqaviləsinin məqsədinə ziddir.
Beynəlxalq hüquqda dövlətlərin ərazi bütövlüyü BMT Nizamnaməsi ilə qorunur. 1945-ci il BMT Nizamnaməsinin 2-ci maddəsi dövlətlərin ərazi bütövlüyünün toxunulmazlığını təmin edir. Ermənistanın konstitusiyasında preambuldakı istinad, Azərbaycan tərəfinin mövqeyinə görə, bu beynəlxalq prinsipə dolayısı iddia yaradır. Beynəlxalq müqavilələrin qüvvəsi, xüsusilə sülh müqaviləsi, rəsmi dövlət sənədləri və konstitusiya ilə uyğun olmalıdır. Əgər ziddiyyət varsa, müqavilənin hüquqi qüvvəsi sual altında qalır.
Bir neçə ölkədə oxşar hüquqi praktika mövcuddur. Almaniyada 1990-cı ildə yenidən birləşmə zamanı keçmiş ADR Konstitusiyasında hər hansı ərazi iddiaları federal Konstitusiyaya uyğunlaşdırılıb. Yuqoslaviya sonrası regionda 1990-cı illərdə sərhəd ziddiyyətləri həll olunarkən, preambullara istinad edən köhnə konstitusiyaların maddələri ləğv edilib ki, beynəlxalq müqavilələr hüquqi səmərəlilik qazansın. Bu nümunələr göstərir ki, Azərbaycanın tələbi beynəlxalq praktikaya uyğundur: Konstitusiya mətnindəki ziddiyyətlər sülh müqaviləsinin qüvvəyə minməsi üçün aradan qaldırılmalıdır.
Paraflanmış sülh müqaviləsi hər iki tərəfin ərazi bütövlüyünü tanıyır, Ermənistan konstitusiyası preambulu isə Dağlıq Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsi istinadını ehtiva edir. Hüquqi nəticə budur ki, sülh müqaviləsi ilə konstitusiya arasında bilavasitə ziddiyyət yaranır. Azərbaycan hesab edir ki, konstitusiya ilə uyğunlaşdırma olmadan müqavilə hüquqi baxımdan qüvvəyə minə bilməz.
Hüquqi və müqayisəli təhlil göstərir ki, Azərbaycan tərəfinin Ermənistan konstitusiyasına dəyişiklik tələb etməsi yuxarıda göstərilən ziddiyyətlərin aradan qaldırılması məqsədini daşıyır. Bu tələbin əsas hüquqi səbəbləri sülh müqaviləsinin hüquqi qüvvəyə minməsini təmin etmək, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün rəsmi sənədlərdə təsdiqlənməsi, beynəlxalq hüquq normalarına uyğunluq və müqayisəli təcrübəyə əsaslanan davamlı sülh mexanizminin yaradılmasıdır. Beləliklə, bu tələb yalnız siyasi ritorika deyil, həm də hüquqi və praktiki məntiqə əsaslanır. Erməni mediası və bəzi rəsmi açıqlamalarda bu tələbin “absurd” kimi göstərilməsi isə informasiya boşluğundan və siyasi narrativ oyunlardan qaynaqlanır.
Akif NƏSİRLİ
