Ruben Rubinyanın TRIPP marşrutu ilə bağlı açıqlaması Ermənistanın bu məsələdə yekun mövqeyə gəlmədiyini göstərir. Əksinə, İrəvan hazırda məqsədli şəkildə vaxt udur, siyasi manevr imkanlarını qoruyur və prosesin mahiyyətini dəyişdirməyə çalışır. Ermənistan nə marşrutu klassik “dəhliz” kimi açmağa hazırdır, nə də 8 avqust Vaşinqton razılaşmasından açıq şəkildə imtina etmək niyyətindədir.
Bu yanaşma seçki dövrü, regional güc balansı və böyük beynəlxalq aktorların qeyri-müəyyən mövqeyi fonunda hesablanmış strateji taktika kimi qiymətləndirilə bilər.
Rubinyanın “biz yalnız İranın rəsmi mövqeyinə əsaslanırıq” açıqlaması diplomatik baxımdan iki fərqli İran mövqeyini ayırmaq cəhdidir. Bir tərəfdə İran Xarici İşlər Nazirliyinin yumşaq və texniki səviyyədə açıqlamaları var ki, marşrut Ermənistanın suverenliyi çərçivəsində qalırsa, problem yaratmır. Digər tərəfdə isə İranın ali rəhbərinə yaxın fiqurlar, xüsusən Xamneyinin müşaviri Vilayəti bu marşrutla bağlı prinsipial etirazlarını bəyan edərək layihənin hər hansı “dəhliz” xarakterini rədd edir. Rubinyan açıq şəkildə ikinci xətti kənara qoyur və Tehrana mesaj verir ki, Ermənistan sərt mövqelərlə üz-üzə gəlmək istəmir, amma diplomatik oyun çərçivəsində İranla koordinasiyanı saxlayır. Bu yanaşma İrəvanın balanslaşdırma siyasətinin tipik nümunəsidir: həm İranın narazılığından yayınmaq, həm də Qərblə razılaşmanı formal olaraq pozmamaq.
Rubinyanın suverenlik, ərazi bütövlüyü və “qırmızı xətlər” vurğusu Ermənistanın TRIPP marşrutunu xüsusi statuslu dəhliz kimi təqdim etmək niyyətində olmadığını göstərir. Hüquqi status, təhlükəsizlik rejimi və idarəetmə baxımından İrəvan Zəngəzur dəhlizi modelinə bənzər hər hansı bir variantı qəbul etmək istəmir. Əslində Ermənistanın məqsədi marşrutu tam bloklamaq deyil, onu siyasi və strateji məzmundan təmizləyərək adi tranzit layihəsi kimi təqdim etməkdir. Bu da Vaşinqton razılaşmasının ruhunu formal olaraq qoruyur, amma real icrasını əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırır.
Vaşinqton razılaşmasını dərhal tərk etmək isə Ermənistan üçün ciddi risqlər yaradar. ABŞ və Qərb bu marşrutu regional kommunikasiyaların açılması üçün dəstəkləyir və İrəvanın Qərbdən tam uzaqlaşması həm siyasi, həm də iqtisadi cəhətdən mənfi nəticələrə səbəb ola bilər. Açıq imtina həm Bakı və Ankara, həm də Brüssel qarşısında Ermənistanın mövqeyini zəiflədər. Buna görə də İrəvan razılaşmanı formal olaraq saxlayır, lakin İranın qırmızı xətlərini əsas gətirərək onun real icrasını ləngidir və daraldır.
Vaxt udmaq strategiyasının əsas arqumentlərindən biri daxili siyasi təqvimdir. TRIPP və ya Zəngəzur mövzusu Paşinyan üçün birbaşa seçki məsələsi olmaqla, müxalifətin “suverenlik satılır” ittihamlarını, küçə etirazlarını, kilsə və diaspor təzyiqlərini aktivləşdirir. Seçkidən əvvəl veriləcək kəskin qərar Paşinyanı daxildə zəiflədir və nəticəni risq altına qoyur. Seçkidən sonra isə legitimlik arqumenti yaranır, etirazların idarəsi nisbətən asanlaşır. Buna görə də qərar hələlik siyasi deyil, texniki müzakirə səviyyəsində saxlanılır və real tətbiqini uzadır.
İrəvanın strategiyasının digər vacib səbəbi İran-ABŞ qarşıdurmasında tərəf seçməməkdir. TRIPP marşrutu ABŞ və Qərb üçün regional logistika layihəsi, İran üçün isə potensial geosiyasi təhdid kimi qiymətləndirilir. Vaxt udmaqla Ermənistan hər iki tərəfə fərqli mesajlar ötürür: İrana deyir ki, qırmızı xətlərinizi nəzərə alırıq, ABŞ-a isə razılaşmadan çıxmamışıq. Bu, klassik balanslaşdırma siyasətidir və yalnız zaman qazandıqca işləyir.
Eyni zamanda Ermənistan vaxt uzatma strategiyası vasitəsilə Azərbaycanın mövqeyini və təzyiq səviyyəsini ölçür. Bakının diplomatik, iqtisadi və siyasi alətlərini analiz edir, Türkiyənin prosesdə nə qədər aktiv olacağını görür, regional konfiqurasiyanın sərtləşib-sərtləşmədiyini dəyərləndirir. Əgər təzyiq artarsa, güzəşt üçün zəmin hazırlanır; əks halda isə mövqe sərtləşdirilə bilər.
Marşrutun mahiyyətini dəyişmək də Ermənistanın strateji hədəflərindən biridir. Vaxt udmaqla hüquqi terminlər, təhlükəsizlik mexanizmləri və beynəlxalq nəzarət ideyası yenidən tənzimlənir. İrəvanın təqdim etmək istədiyi model belədir: yol mövcuddur, amma tam Ermənistanın nəzarətindədir və heç bir xarici tərəf üçün xüsusi status daşımır. Bu, ilkin razılaşmaların ruhunu boşaldır, amma formal olaraq pozmur.
Böyük beynəlxalq oyunçuların seçkilərini və qeyri-müəyyən siyasi vəziyyətini də nəzərə almaq lazımdır. ABŞ-da siyasi qeyri-müəyyənlik, Rusiyanın regional mövqeyinin dəyişməsi və İranın daxili prioritetləri İrəvan üçün əlavə manevr imkanları yaradır. Vaxt udmaq Ermənistan üçün yalnız prosesin idarə edilməsi deyil, həm də şərtləri yenidən formalaşdırmaq imkanı verir.
Nəticə etibarilə, Ermənistan vaxt udmaqla seçki risqini azaldır, İran-ABŞ arasında sıxışmamaq üçün manevr edir, Azərbaycandan gələn təzyiqin həddini ölçür və marşrutun mahiyyətini öz xeyrinə dəyişməyə çalışır. Bu taktika Paşinyan üçün zəiflik yox, hesablanmış və rasional strategiya kimi qiymətləndirilir. Lakin risq də mövcuddur: regional dinamika Ermənistanın əleyhinə dəyişərsə, vaxt udmaq artıq seçim deyil, məcburi qərar qəbul etmək mərhələsinə çevrilə bilər.
Beləliklə, Rubinyanın açıqlaması Ermənistanın hazırda TRIPP marşrutunu tam açmaq və ya razılaşmanı tərk etmək kimi radikal qərar vermək niyyətində olmadığını göstərir. İrəvan əsas məqsəd olaraq prosesin uzadılması, statusun dəyişdirilməsi və diplomatik balansın qorunmasını hədəfləyir.
Akif NƏSİRLİ
