ABŞ prezidentinin Belarus üzrə xüsusi nümayəndəsi Con Koulun Minskdə Belarus lideri Aleksandr Lukaşenko ilə görüşündən sonra Vaşinqtonun Belarus kalium sənayesinə qarşı sanksiyaları ləğv etməsi, həm regionda, həm də beynəlxalq siyasətdə mühüm bir dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilir.
Bu addım ABŞ-ın Belarusla münasibətləri normallaşdırmaq və Lukaşenkoya Moskvanın təsirindən qismən uzaqlaşmaq üçün imkan yaratmaq strategiyasının bir hissəsi kimi görünür. Kalium Belarusun əsas ixrac mallarından biridir və sanksiyaların ləğvi iqtisadi baxımdan ölkəyə dərhal maliyyə nəfəsi verir. Bununla yanaşı, ABŞ “çomaq və kökə” yanaşmasını tətbiq edərək, Lukaşenkoya alternativ siyasi və iqtisadi imkanlar təqdim edir.
Belarusun ABŞ-la yaxınlaşması Rusiya ilə olan strateji əlaqələrini tamamilə poza bilməz. Lukaşenkonun təhlükəsizliyi və ordusu Moskva ilə sıx inteqrasiya olunub, enerji və digər əsas resurslar Rusiya tərəfindən təmin edilir, İttifaq Dövləti çərçivəsində hüquqi öhdəliklər mövcuddur. Bu səbəbdən ABŞ-la yaxınlaşma Lukaşenkoya yalnız manevr sahəsi yaradır; Putindən tam qopmaq real deyil. Bununla belə, Rusiya-Belarus münasibətləri müəyyən dərəcədə gərginləşə və şübhə doğura bilər. Çünki Moskva ABŞ-ın bu yaxınlaşmaya strateji təsirini diqqətlə izləyəcək.
ABŞ-Belarus yaxınlaşması Ukrayna müharibəsinə dolayı təsir göstərir. Əsas olaraq Belarus ərazisindən Ukraynaya ikinci cəbhə açılması risqini azaldır, Lukaşenkonu müharibəyə birbaşa qoşulmaqdan çəkindirir və Rusiya üçün Belarusdan sərbəst hərbi istifadə imkanlarını məhdudlaşdırır. Lukaşenkonun rolu “vasitəçi” və ya “neytral oyunçu” kimi formalaşır. O, həm Qərblə dialoq kanalını saxlayır, həm də Moskva qarşısında diplomatik leverage (təsir mexanizmi) qazanır. ABŞ-ın əsas strateji qazancı isə Rusiyanın Belarus üzərində tam nəzarətini zəiflətmək və Moskvanı əlavə diplomatik və iqtisadi yük altında qoymaqdır.
Rusiya bu yaxınlaşmaya müxtəlif yollarla cavab verə bilər. Siyasi təzyiq mexanizmləri kimi Lukaşenkoya diplomatik xəbərdarlıqlar göndərmək, beynəlxalq platformalarda anti-Qərb mesajlarını gücləndirmək və ABŞ-la açıq danışıqların nəticələrini məhdudlaşdırmaq mümkündür. İqtisadi mexanizmilər vasitəsilə, enerji və ticarət sahəsində manipulyasiya edərək Belarusun ABŞ-la yaxınlaşmasının maliyyə və strateji üstünlüklərini məhdudlaşdıra bilər. Hərbi və təhlükəsizlik səviyyəsində isə Belarus sərhədlərində manevrlər təşkil etmək, raket yerləşdirmələri və hərbi təlimlərlə vizual təzyiq göstərmək, həmçinin kəşfiyyat və informasiya əməliyyatları vasitəsilə daxili narazılığı artırmaq mümkündür. Uzunmüddətli perspektivdə isə Moskva Belarusun Rusiyanın yanında qalmasını təmin etmək üçün enerji, müdafiə və iqtisadi inteqrasiyanı gücləndirəcək, Avrasiya İqtisadi Birliyi və İttifaq Dövləti çərçivəsində əlaqələri möhkəmləndirəcək.
Bu kontekstdə ABŞ-Belarus yaxınlaşması strateji, lakin aşağı riskli bir oyun kimi qiymətləndirilir. Belarus ABŞ-la açıq şəkildə yaxınlaşsa da, Moskva hələ də əsas geosiyasi təsir vasitələrini onun üzərində saxlayır. ABŞ bu addımla Lukaşenkoya alternativ imkanlar təqdim edir, Ukrayna müharibəsində Rusiya üçün əlavə manevr çətinliyi yaradır, amma Belarusun Rusiyadan tam qopmasını təmin etmir. Beləliklə, regionda balanslı, amma gərgin bir geosiyasi durum yaranır, burada hər bir tərəf öz maraqlarını qorumaq və strateji üstünlüklərini saxlamaq üçün addımlar atır.
Akif NƏSİRLİ
