Macarıstanda müxalifət lideri və “Tisza” Partiyasının sədri Peter Magyar bir neçə gündür hökumətin istefası tələbi ilə kütləvi nümayişlər keçirir. Mitinqə yetkinlik yaşına çatmayanların saxlanma mərkəzində döyülməsini əks etdirən videonun yayılması səbəb olub.
Qalmaqal Macarıstan parlament seçkilərindən cəmi altı ay əvvəl başlayıb və artıq populyarlığı azalan baş nazir Viktor Orbanın “Fidesz” partiyasını təhdid edir. Bu arada, iddilara görə, Orban seçkilərdə məğlubiyyət halında hakimiyyəti itirməmək üçün prezidentliyi ələ keçirmək planı hazırlayır.
Yeniyetmənin zorakılığa məruz qaldığını göstərən görüntülər Budapeştdəki yetkinlik yaşına çatmayanlar üçün islah müəssisəsində çəkilib. Müstəntiqlər hesab edirlər ki, bu təcrübə dövlət qurumu üçün yeni bir şey deyil və yüksək vəzifəli dövlət məmurlarının bundan xəbərdar olduqlarından şübhələnirlər. Həbsdə olan uşaqlara xəsarətləri barədə susmaq üçün təzyiq göstərilməsi halları ilə bağlı da araşdırma başlanıb. Budapeştdə ən böyük nümayiş ötən şənbə günü baş tutub. İştirakçılar əllərində “Uşaqları qoruyun!” yazılı bannerlər, məşəllər və oyuncaq heyvanlar daşıyıblar. Yürüşə şəxsən Magyar rəhbərlik edib. Bunlar fonunda həbsxanalardan gələn xəbərlər xüsusilə rezonans doğururdu, çünki bu, baş nazirin komandası və yetkinlik yaşına çatmayanlarla bağlı ilk qalmaqal deyildi. 2024-cü ilin fevral ayında Macarıstanda rezonans doğuran yüksək səviyyəli bir işdə cəza çəkən Endre Konya əfv edilib. O, Bişkedəki uşaq evinin direktor müavini idi. 2004-cü ildən 2016-cı ilə qədər müəssisəyə rəhbərlik edən onun birbaşa rəhbəri Yanoş Vasarhelyi pedofil olub. Məhkəmə uşaq evinin direktorunun ən azı səkkiz yetkinlik yaşına çatmayan uşağı cinsi istismar etdiyini müəyyən edib. Konya yalnız Vasarhelyinin cinayətkar fəaliyyətini bilməklə yanaşı, cinayət işlərinin qarşısını almaq üçün əlindən gələni etmədiyinə görə də məhkum edilib. Macarıstanda uşaqlara qarşı cinayətlərdə məhkum edilənlər əfv olunmaq hüququna malik deyillər. Buna baxmayaraq, Konya o vaxtkı prezident Katalin Novakın qərarı ilə azadlığa buraxıldı. Qalmaqal Novakı siyasətdən istefa verməyə məcbur etdi. Novak “Fidesz”un üzvü və Orbanın sağ əlidir. Küçələrə çıxan macarların narazılığı əsasən yeniyetmənin özünə qarşı zorakılıqla deyil, hökumətin reaksiyası ilə əlaqəli olub. Orban “Mandiner”ə verdiyi müsahibədə islah müəssisəsinin xüsusi həbsxana mühiti olduğunu və orada işləməyin çətin olduğunu bildirib. Bu da narazılıqla qarşılanıb. İndi yeni qalmaqal Orbanın onsuz da qeyri-sabit mövqeyinə mənfi təsir göstərə bilər. Rəy sorğuları göstərir ki, hazırda parlamentdə yerlərin əksəriyyətinə sahib olan “Fidesz” noyabr ayında müxalifətdəki rəqibi “Tisza” ilə fərqi bir qədər də azaldıb. 21 Araşdırma Mərkəzinin 21-28 noyabr tarixləri arasında apardığı məlumatlara görə, Magyarın partiyası qərarsız seçicilərin 47%-nin dəstəyini qazanıb, baş nazirin partiyası isə bu rəqəmi 40%-ə çatdırıb. “Fidesz”in göstəricilərinin yaxşılaşması hökumətin sosial dəstəyə xərclədiyi pulların artması ilə əlaqələndirilir. Lakin partiyanın artan reytinqi müvəqqəti görünür. Bu o deməkdir ki, seçki nəticələri qərarsız seçicilərin əlindədir və Magyar və Orbanın mübarizə apardığı məhz budur.
Bu fonda, “Bloomberg” məlumatlı mənbəyə istinadən xəbər verir ki, Orban prezidentliyə keçməyi düşünür. Seçkilərdə “Fidesz” qələbəsi təmin edilməsə, baş nazir hökumət formasını dəyişdirməklə hakimiyyətini uzatmağın yollarını axtarır. Macarıstan, konstitusiyasına görə, parlament respublikasıdır. Dövlət başçısı qanun layihələri təklif edə, onlara veto qoya və ya baxılması üçün Konstitusiya Məhkəməsinə göndərə bilsə də, onun Macarıstan siyasətinə təsiri praktikada minimaldır. O, hətta birbaşa xalq səsverməsi ilə deyil, parlament tərəfindən seçilir. 2024-cü ildən bəri bu vəzifəni Orbanın müttəfiqi Tamaş Şujok tutur. Hazırkı baş nazirin hökumət başçısı kimi potensial varisi onun müttəfiqi, iddialı Macarıstan Tikinti və Nəqliyyat naziri Yanoş Lazar ola bilər. “Bloomberg” agentliyinin məlumatına görə, siyasi sistemin islahatlarına hazırlıq artıq başlayıb. İddialara görə, bunu 10 dekabrda “Fidesz” tərəfindən prezidentin vəzifədən uzaqlaşdırılmasını çətinləşdirən qanun layihəsinin qəbul edilməsi sübut edir. Əvvəllər dövlət başçısının vəzifədən uzaqlaşdırılması üçün parlamentdə səs çoxluğu kifayət idisə, indi Orbanın dostu Peter Poltun rəhbərlik etdiyi Konstitusiya Məhkəməsinin təsdiqi də tələb olunacaq. Rusiya Elmlər Akademiyasının Avropa İnstitutunun Mərkəzi və Şərqi Avropa Araşdırmaları şöbəsinin aparıcı tədqiqatçısı Mixail Vedernikovun sözlərinə görə, Macarıstan Konstitusiyasının dəyişdirilməsi ehtimalı azdır: “Əgər “Tisza” gələn il aprel parlament seçkilərindən sonra parlamentə nəzarət edərsə, əsas rəqibinin prezidentliyə namizəd göstərilməsinə, ona yeni səlahiyyətlər verməsinə imkan verməsi ehtimalı azdır. Və “Fidesz”in seçkilərdən əvvəl konstitusiyanı dəyişdirmək üçün çox az vaxtı var. Onların bütün hüquqi prosedurları tamamlamağa vaxtları olmayacaq”. Vedernikov hesab edir ki, Orban prinsipcə prezident seçilə bilər. Lakin ölkəni təxminən 19 il idarə edən bir adamın hazırkı səlahiyyətləri ilə bu vəzifədən məmnun qalması ehtimalı azdır. Avropa Parlamentinə seçilmək daha cəlbedici ola bilər: “Prezident kimi Orban geniş ictimaiyyətə müraciət edə bilməyəcək. Parlament respublikasında bu mövqe baş nazirin kölgəsində qalmağı nəzərdə tutur. Eyni zamanda, Avropa Parlamenti uyğun platformadır. Bu, Orbanın bir müddət sonra baş nazir vəzifəsinə qayıtmasına yol aça bilər”.
Samirə SƏFƏROVA
