Azərbaycan parlamentində təmsil olunan müxalifət partiyalarında son illər müşahidə edilən daxili qarşıdurmalar və sabitsizlik təsadüfi hadisələr deyil.
VHP-də Rəfail Hüseynov-Sabir Rüstəmxanlı xətti üzrə gərginlik, Qüdrət Həsənquliyevin rəhbərlik etdiyi partiyada Elçin Mirzəbəyli ətrafında yaranan narazılıqlar, illər əvvəl Zahid Orucla Fəzail Ağamalı arasında yaşanan münasibətlərin partiyalara təsiri, Ana Vətən Partiyasında Fəzail Ağamalı dövrünün sonuna yaxın baş verən proseslər, eləcə də REAL Partiyasında rəhbərlik dəyişikliyi, istefalar və İlqar Məmmədovun seçicilərinə verdiyi vədi yerinə yetirə bilmədıyinə görə postundan çəkilməsi eyni siyasi mənzərənin müxtəlif təzahürləridir.
Bu proseslər göstərir ki, parlament müxalifətində böhran ayrı-ayrı şəxslərin davranışından yox, daha çox mövcud siyasi modeldən qaynaqlanır. Parlamentdə təmsil olunan müxalifət partiyalarının real siyasi təsir imkanları son dərəcə məhduddur. Onlar nə qərarvermə prosesinə ciddi təsir göstərə bilir, nə də geniş seçici kütləsi üçün alternativ siyasi güc kimi qəbul olunurlar. Parlament tribunasının real mübarizə meydanı olmaması partiya daxilində məyusluq yaradır, nüfuz və mövqe savaşlarını dərinləşdirir.
Cəmiyyətdə “parlament müxalifəti” anlayışının legitimliyi də ciddi sual altındadır. Bu partiyalar çox vaxt formal iştirakçı kimi dəyərləndirilir, real müxalifət funksiyasını yerinə yetirmədikləri düşünülür. Bu imic, xüsusilə gənc və aktiv üzvlərin partiyalardan uzaqlaşmasına, siyasi enerjinin tükənməsinə səbəb olur. Nəticədə partiyalar canlı orqanizm kimi yox, inzibati strukturlar kimi fəaliyyət göstərir.
Digər mühüm problem partiyaların lider mərkəzli olmasıdır. VHP, Ana Vətən, Qüdrət Həsənquliyevin rəhbərlik etdiyi partiya kimi qurumlar institusional mexanizmlər üzərində deyil, əsasən liderlərin şəxsi nüfuzu üzərində formalaşıb. Lider zəiflədikdə və ya dəyişiklik gündəmə gəldikdə partiya dərhal böhranla üzləşir. Daxili demokratiyanın zəifliyi sağlam varislik mexanizmlərinin yaranmasına imkan vermir.
Siyasi mühitin dəyişməsi də bu partiyaları çətin vəziyyətdə qoyub. Sosial şəbəkələr, yeni siyasi dil, gənclərin fərqli gözləntiləri ənənəvi müxalifət partiyalarını köhnəlmiş göstərir. Onlar nə yeni liderlər yetişdirə, nə də müasir seçici ilə effektiv ünsiyyət qura bilirlər. Bu uyğunsuzluq daxili narazılığı daha da dərinləşdirir.
Bütün bunlara seçki perspektivinin qeyri-müəyyənliyi də əlavə olunur. Partiya üzvləri anlayır ki, növbəti parlament seçkilərində mandatı qorumaq avtomatik deyil, mandat asanlıqla itirilə bilər. Bu isə fərdi siyasi karyera axtarışlarını gücləndirir, partiyadan kənar yolları daha cəlbedici edir. Zahid Oruc kimi fiqurların partiyadan asılı olmadan siyasi mövcudluq nümayiş etdirməsi bu tendensiyanın bariz nümunəsidir.
Ayrı-ayrı partiyaların perspektivinə baxdıqda mənzərə daha da aydınlaşır. VHP Sabir Rüstəmxanlının şəxsi nüfuzundan kənara çıxa bilməyib və seçici bazası əsasən nostalji xarakter daşıyır. Lider sonrası dövr üçün hazırlıq olmadığı üçün mandatın qorunması ciddi sual altındadır. Ana Vətən Partiyasında uzun illər formalaşmış lider-partiya asılılığı bu gün açıq böhrana çevrilib və cəmiyyətlə əlaqə, demək olar ki, itib. Qüdrət Həsənquliyevin partiyası nisbi sabitliyə malik olsa da, müstəqil siyasi xəttin aydın olmaması və alternativ liderlərin yoxluğu onu sistemdaxili kompromislərdən asılı vəziyyətdə saxlayır.
REAL Partiyası isə, digər müxalifət partiyalarından fərqli olaraq, ideoloji baza və şəhərli elektorat potensialına malikdir. Lakin həbslər, istefalar və lider dəyişikliyi onu ciddi institusional sınaq qarşısında qoyub. Bu sınaqdan uğurla çıxarsa, parlamentə qayıtmaq şansı qalır, əks halda o da digər partiyaların taleyini paylaşa bilər.
Bütün bu mənzərə fonunda aydın olur ki, klassik müxalifət partiyaları tükənmə mərhələsindədir. Gələcəkdə “yeni müxalifət” konkret partiya adı ilə deyil, fərdi siyasi fiqurlar, şəhərli orta təbəqə, sosial-iqtisadi narazılıqlar üzərində formalaşan lokal hərəkatlar və şəbəkə tipli siyasi əlaqələr vasitəsilə ortaya çıxa bilər. Bu yeni müxalifət radikal şüarlar yox, rasional və texnokratik yanaşma təklif edərsə, cəmiyyət üçün daha inandırıcı ola bilər.
Nəticə etibarilə, parlament müxalifətində yaşanan sabitsizlik şəxslərin problemi deyil, siyasi institutların zəifliyinin göstəricisidir. Bu model dəyişmədikcə parçalanmalar davam edəcək, parlamentdə müxalifət anlayışı isə getdikcə daha çox formal xarakter daşıyacaq.
Dəniz NƏSİRLİ
