Amnesty International-ın 7 oktyabr 2023-cü il hadisələri ilə bağlı yaydığı son hesabat ilk baxışdan beynəlxalq hüquqa əsaslanan obyektiv sənəd təsiri bağışlasa da, mahiyyət etibarilə dərin qərəz, ikili standart və selektiv yanaşmanın açıq nümunəsidir.
Təşkilat bu hesabatda HƏMAS-ın İsrailə hücumunu və sonrakı hərəkətlərini “bəşəriyyətə qarşı cinayət” kimi qiymətləndirir, lakin eyni zaman kəsiyində və eyni münaqişə çərçivəsində İsrail ordusunun törətdiyi misli görünməmiş kütləvi qırğınlar haqqında bir kəlmə belə yazmır. Bu susqunluq təsadüf deyil, siyasi mövqedir.
Amnesty International HƏMAS-ın 7 oktyabr hücumunda mülki şəxslərin qəsdən öldürüldüyünü, girov götürüldüyünü və zorakılıq törədildiyini əsas gətirərək, “mülki əhaliyə qarşı geniş və sistemli hücum” meyarının ödəndiyini bildirir. Beynəlxalq hüquq baxımından bu arqument formaca düzgün görünə bilər. Lakin sual yaranır: eyni hüquqi meyarlar niyə İsrailin Qəzzada həyata keçirdiyi əməliyyatlara tətbiq edilmir?
Faktlar son dərəcə ağırdır və rəqəmlər hər şeyi açıq şəkildə göstərir. Qəzzada həlak olanların sayı 68-69 min nəfərə çatıb. Bu insanların cəmi 8-9 min nəfəri HƏMAS üzvü kimi tanınıb. Deməli, təxminən 60 min nəfər tamamilə mülki əhalidir. Onların arasında 0–17 yaş arası 20 min uşaq, qayğıya ehtiyacı olan təxminən 10 min qoca və 5 minə yaxın qadın var. Bu insanlar İsrail ordusunun aviasiya, artilleriya və dron zərbələri nəticəsində həyatını itirib. Bu qədər genişmiqyaslı, davamlı və mülki əhalini hədəf alan zorakılıq necə olur ki, “bəşəriyyətə qarşı cinayət” anlayışına daxil edilmir?
Amnesty International bu sualdan sistemli şəkildə yayınır. Hesabatda 68-69 min insanın ölümünə səbəb olmuş İsrail ordusunun əməlləri haqqında bir cümlə belə yoxdur. Halbuki, təşkilatın özünün də tez-tez istinad etdiyi Roma Statutuna görə, mülki əhaliyə qarşı geniş və sistemli hücum, istər müharibə, istərsə də “özünümüdafiə” adı altında törədilsin, bəşəriyyətə qarşı cinayət sayılır. Əgər bu hüquqi norma HƏMAS-a tətbiq edilirsə, İsrailə niyə tətbiq edilmir?
Müqayisə daha da aydın mənzərə yaradır. Bu qarşıdurmada İsraildə həlak olanların sayı təxminən 1 200 nəfərdir. Onlardan təxminən 1 160 nəfəri hərbiçi və təhlükəsizlik qüvvələrinin əməkdaşlarıdır. Mülki əhali itkisi təxminən 140 nəfərdir. Amnesty International-a görə, 140 mülki şəxsin ölümü “bəşəriyyətə qarşı cinayət” kateqoriyasına düşür, amma 60 min mülki şəxsin - 20 min uşaq, 10 min qoca, 5 min qadının öldürülməsi bu kateqoriyaya layiq görülmür. Bu, hüquqi yanaşma deyil, siyasi seçim, selektiv yanaşma və ya qərəzli olaraq ilkili standartdır.
Amnesty International-ın bu mövqeyi onu göstərir ki, təşkilat beynəlxalq hüququ universal norma kimi deyil, Qərbin və xüsusilə ABŞ-ın siyasi maraqlarına uyğun selektiv alət kimi tətbiq edir. Əgər hüquq hamı üçün eyni deyilsə, o artıq hüquq deyil. Əgər bir tərəfin cinayətləri ən ağır terminlərlə adlandırılır, digər tərəfin daha böyük miqyaslı cinayətləri isə görməzdən gəlinirsə, bu, obyektivlik deyil, açıq qərəzdir.
Bu davranış modeli Amnesty International üçün yenilik deyil. Qarabağ münaqişəsi dövründə təşkilat 30 il ərzində Azərbaycana qarşı eyni ikili standartları tətbiq edib, işğalçı Ermənistanın əməllərinə qarşı sistemli və prinsipial mövqe sərgiləməyib, digər beynəlxalq təşkilatlar kimi, işğalçı ilə zərərçəkəni eyniləşdirməyə çalışıb. Bu gün eyni yanaşma Qəzzada təkrarlanır: İsrailin kütləvi cinayətlərinə göz yumulur, on minlərlə dinc insanın taleyi hesabatlardan kənarda saxlanılır.
Bu mənzərə istər-istəməz ağır və narahatedici sual doğurur: Qəzzada ölən insanlar Amnesty International üçün daha az dəyərli insanlardırmı? Beynəlxalq hüquq yalnız “doğru” tərəfin xeyrinəmi işləyir? Əgər cavab bəlidirsə, o zaman Amnesty International insan haqları təşkilatı yox, Qərbin və Amerikanın siyasi tapşırıqlarını yerinə yetirən ideoloji mexanizm kimi çıxış edir.
Bu hesabat Amnesty International-ın müstəqil və tərəfsiz beynəlxalq hüquq müdafiəçisi olmadığını bir daha nümayiş etdirir. Hüquq adı altında selektiv susqunluq isə ən azı açıq qərəz qədər təhlükəlidir.
Akif NƏSİRLİ
