Kamran Əsədov: “Bir çox ali məktəbdə müəllimin dərslik yazması nə maddi, nə akademik baxımdan ciddi stimullaşdırılır”
Azərbaycanda həm orta, həm də ali məktəblərdə istifadə olunan dərs vəsaitləri zaman-zaman müzakirə predmetinə çevrilib. Belə ki, dərsliklərin beynəlxalq standartlara uyğun hazırlanmadığı, ciddi səhvlərlə şagirdlərin və ya tələbələrin istifadəsinə buraxıldığı, bəzi təhsil müəssisələrində dərslik çatışmazlığının aradan qaldırılmadığı önə çəkilib.
Düzdür, ölkədəki orta ümumtəhsil məktəblərində vahid tədris proqramı tətbiq olunduğundan, bütün məktəblər dövlət tərəfindən dərsliklərlə təmin olunur. Eyni zamanda, dərsliklərdəki qüsurların aradan qaldırılması istiqamətində də işlər sürətləndirilib. Amma ali məktəbləri bu məsələdə şanslı hesab etmək olmaz. Çünki tələbələrin əksəriyyəti vaxtaşırı dərslik çatışmazlığı ilə qarşılaşır.
Qeyd etdiyimiz kimi, ali təhsil müəssisələrində dərs prosesində tələbələrin ən çox üzləşdiyi problemlərdən biri dərs materiallarının çatışmazlığıdır. Bir çox tələbə dərsliklərin fənni tam əhatə etmədiyini, məlumatların köhnə olduğunu və yenilənməyə ehtiyac duyduğunu bildirir. Bu çatışmazlıq isə onların dərsləri daha çətin mənimsəməsinə səbəb olur.
Bəs universitetlər dərsliklərin hazırlanmasında niyə kifayət qədər aktiv deyil? Tələbələrin dərsliklərlə təmin olunmasında ali məktəblərin hansı öhdəlikləri var?
“Dərslik çatışmazlığının mənfi tərəfi yalnız öyrənməni çətinləşdirməsi deyil, tələbənin müasir biliklərlə tanış olmaması əmək bazarında rəqabət gücünü də zəiflədir”
Təhsil eksperti Kamran Əsədov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında qeyd etdi ki, problemin kökü, tədrisin keyfiyyətindən daha çox, ali məktəblərin elmi-metodik fəaliyyətinin səviyyəsi ilə bağlıdır. Təhlillər göstərir ki, universitetlərdə dərs materiallarının yenilənmə dövrü beynəlxalq təcrübədən 3–4 dəfə geridə qalır, bu isə tələbələrin bilikləri mənimsəmə sürətini və əmək bazarına uyğunluğunu birbaşa zəiflədir: “Məsələnin aktuallığı ondan ibarətdir ki, fənn proqramları yenilənsə də, dərsliklərin həmin yenilənməni izləmə tempi xroniki olaraq ləngdir və nəticədə tələbə öyrəndiyi məzmunla real elmi informasiya arasında boşluqla üz-üzə qalır. “Təhsil haqqında” Qanunun 14.1.7-ci maddəsində ali təhsil müəssisələrinin əsas funksiyaları arasında “tədrisin metodik təminatını həyata keçirmək, tədris vəsaitləri hazırlamaq və yeniləmək” öhdəliyi xüsusi vurğulanır. Eyni zamanda, “Ali təhsil müəssisələrinin nizamnamə fəaliyyətləri haqqında” qaydalar universitetlərin tədris materiallarının “elmi əsaslara, aktuallığa və müasir metodologiyaya uyğun” olmasını tələb edir. Normativ baza kifayət qədər aydındır: dərsliklər dövlətin deyil, birbaşa universitetlərin məsuliyyətidir. Lakin təhlil göstərir ki, bu öhdəlik uzun illər formal xarakter daşıdığı üçün real istehsala çevrilməyib. Statistik müqayisələr bunu təsdiqləyir: Azərbaycan universitetlərinin illik dərslik və tədris vəsaiti istehsalı OECD ölkələri ilə müqayisədə ən azı 8–10 dəfə, Türkiyə universitetləri ilə müqayisədə isə 4–5 dəfə azdır. Bu fərq elmi mühitin zəif olduğunu və elmi məhsulun tədrisə çevrilə bilmədiyini göstərir”.
Həmsöhbətimizin sözlərinə görə, universitetlərin dərslik hazırlama prosesində passiv görünməsinin səbəbləri tədqiqat fəaliyyətinin zəif institusional quruluşunda özünü göstərir: “Dünya praktikasında – Estoniya, Finlandiya, Sinqapur və Cənubi Koreyada – dərslik elmi tədqiqatın məhsulu kimi formalaşır və universitetlərin illik planında akademik personal üçün dərslik yazmaq normativ fəaliyyətlərdən biridir. Bu ölkələrdə dərsliklərin yenilənmə dövrü orta hesabla 3–5 il, Azərbaycan universitetlərində isə çox vaxt 10–12 il təşkil edir. Bu zaman fərqi göstərir ki, tələbə beynəlxalq səviyyədə artıq köhnəlmiş biliklərlə təhsil alır, çünki həm elmi resurslar, həm də müasir metodoloji yeniliklər dərsliklərə daxil edilmir. Elm və Təhsil Nazirliyinin son illərdə universitetlərdə tədqiqat mərkəzlərinin yaradılmasını, elmi fəaliyyətin qiymətləndirilməsini və nəşriyyat potensialının inkişafını təşviq etməsi müsbət addımdır və bu prosesin dərinləşməsi ali məktəblərin dərslik hazırlama öhdəliklərini real icra mərhələsinə gətirir.
Dərslik çatışmazlığının mənfi tərəfi yalnız öyrənməni çətinləşdirməsi deyil, tələbənin müasir biliklərlə tanış olmaması əmək bazarında rəqabət gücünü də zəiflədir. Dünya Bankının araşdırmalarına görə, dərsliklərin yenilənmə dövrü 5 ildən çox olduqda, məzunların əmək bazarına uyğunluq göstəriciləri 20–25% azalır. Azərbaycanda bir çox universitetlərdə dərsliklərin ən azı yarısının 10 ildən çox müddətdə yenilənməməsi bu risqi artırır. Lakin məsələnin müsbət tərəfi ondan ibarətdir ki, hazırda universitetlər arasında keyfiyyətli dərslik hazırlamaq üzrə rəqabət formalaşır - ADPU, ADA, BDU kimi ali məktəblərdə son illərdə yeni dərslik və tədris vəsaitlərinin sayında artım müşahidə olunur və bu tendensiya Elm və Təhsil Nazirliyinin ali təhsil müəssisələrinin akademik fəaliyyətini stimullaşdırması ilə birbaşa bağlıdır”.
K.Əsədov onu da əlavə etdi ki, ali məktəblərin kitabxana təminatı ilə bağlı öhdəlikləri də qanunvericilikdə dəqiq müəyyən olunub. “Elm və təhsil haqqında” sənədlər universitetlərin tələbələri lisenziyalı elektron resurslarla, rəqəmsal kataloqlarla, açıq elmi bazalarla təmin etməli olduğunu açıq şəkildə bildirir: “Lakin mövcud vəziyyət göstərir ki, Avropa universitetlərində bir tələbəyə düşən 30–50 elektron resursa qarşı bir çox yerli ali məktəblərdə bu göstərici 3–5 arasında dəyişir. Bu fərq həm müasir dərslik çatışmazlığının, həm də rəqəmsal tədris infrastrukturunun tam formalaşmamasının nəticəsidir. Nazirliyin rəqəmsal kitabxana şəbəkələrinin genişləndirilməsi, ali məktəblərə beynəlxalq baza çıxışlarının verilməsi və universitet nəşriyyatlarının formalaşdırılmasını təşviq edən siyasəti isə müsbət istiqaməti göstərir və yaxın illərdə dərslik çatışmazlığının kəskin şəkildə azalacağı gözlənilir. Universitetlərin niyə kifayət qədər aktiv olmamasının səbəblərindən biri də müəllimlərin motivasiya sistemidir. Bir çox ali məktəbdə müəllimin dərslik yazması nə maddi, nə akademik baxımdan ciddi stimullaşdırılır. Halbuki, Sinqapur və Finlandiya kimi ölkələrdə dərslik müəllifliyi professorun illik nəticələrinin əsas komponenti sayılır. Bu ölkələrdə müəlliflik hüququndan əldə olunan gəlirlər akademik motivasiyanı gücləndirir və nəticədə hər bir fənnin bir neçə alternativ və müasir dərsliyi olur. Azərbaycanda bu mexanizm yeni formalaşır və Elm və Təhsil Nazirliyinin müəlliflik prosesini stimullaşdıran addımları ali təhsil sisteminin inkişafı baxımından mühüm və müsbət siyasət kimi dəyərləndirilməlidir. Universitetlərin üzrə öhdəliklərinin icrası genişləndikcə həm dərs materiallarının aktuallığı artacaq, həm də tələbələrin akademik uğurları yüksələcək. Tədrisin məzmunu müasirləşdikcə köhnəlmiş biliklərlə təhsil alma problemi aradan qalxacaq və ali təhsil real tədqiqatların istehsal etdiyi materiallara əsaslanacaq. Dərslik hazırlığının sistemləşməsi ali məktəblərdə elmi mühiti gücləndirəcək, müəllimlərin akademik məhsuldarlığını artıracaq və tələbələrin əmək bazarına daha hazırlıqlı çıxmasını təmin edəcək. Elm və Təhsil Nazirliyinin bu istiqamətdə apardığı siyasət öz nəticəsini verdikcə universitetlər bilik istehsal edən quruma çevriləcək və dərslik problemi struktur səviyyədə həll olunacaq”.
Günel CƏLİLOVA
