1991-ci il 18 oktyabr tarixli “Azərbaycan Respublikasının müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktı”nın qəbulu ilə dövlətimizin siyasi və iqtisadi müstəqilliyimin bərpasından sonra Vətən təhlükəsizliyi naminə Azərbaycan Milli Ordusunun yaradılması barədə Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 9 oktyabrda qəbul etdiyi qərar həm də Silahlı Qüvvələrin yarandığı tarix olmuşdur.
Daha sonra, 22 may 1998-ci il tarixdə Əlahiddə Hərbi Korpusun yaranması və Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti ordusunu təşəkkülü günü (26 iyun 1918-ci il) ilə əlaqədar ümumilikdə 26 iyun-Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin yaranış tarixi kimi qəbul edilmişdir.
1988-ci ilin əvvəllərindən Qərbi Azərbaycan və Qarabağda yerli, kökənli əhaliyə qarşı rus-hay İttifaqı tərəfindən başalanılan milli, dini, irqi, demoqrafik...ayrı-seçkilik zəmnində etnik təmizləmə və amansız qətliamlar, soyqırım faciələrinin qarşısının alınmasında könüllü yerli özünümüdafiə/müqavimət-Xalq qüvvələri xüsusilə fədakarlıqlar göstərmişlər.
XX əsrin əvvəllərində olduğu kimi sonunda da bu qarımış düşmən birliyinin silahlı qüvvəlləri qarşısında məhz əliyalın, ancaq qəlbi Vətən sevgisi ilə odlu olan Azərbaycan Respublikasının yeni yaranmış Milli Ordusunun, xalq müqavimət dəstələrinin, yerli müdafiə birliklərinin əsgər-zabit heyətinin sarsılmaz iradəsi sayəsində 1988-1994-cü illərdə I Vətən müharibəsi Qarabağ bölgəsinin dağlıq hissəsini və ona bitişik yaşayış məntəqələrinin (900-ə qədər) hüdudları ilə sərhədlənmişdir.
Bu müharibənin ən qızğın döyüşləri həm də Ağdam-Xankəndi-Şuşa cəbhə xəttinin Xocalı-Əsgəran nahiyəsində (Xanabad, Meşəli, Kosalar, Canhəsən, Cəmilli, Xanyurdu, Ballıca, Mehdibəyli, Qayabaşı...kəndləri boyunca) olub (bu hissədə düşmənin əsas qüvvəsi Badara çayının sol sahilindəki eyniadlı kənddə idi), bu yerlərdə hər qarış torpaq Mübarək Şəhidlərimizin müqəddəs qanları ilə yoğrulub, İgid Qazilərimizin ayaq izləri/əpirləri ilə naxışlanıb. Həmin dövrün ağır siyasi-hərbi vəziyyətinə uyğun olaraq yerli özünü müdafiə qüvvələrinin formalaşması, rus-hay qüvvələrinə qarşı mübarizədə təşəkkül tapması xeyli dərəcədə çətin, ağrılı olsa da, Vətənimizin müdafiəsi naminə düşmənə qarşı müqaviməti yerli qüvvələr və o dövrdə köməyə gələn ayrı-ayrı rayonların Polis şöbəsinin əməkdaşları və könüllüləri əsl qəhrəmanlıqla, mərdliklə aparmışlar.
Haşiyə. Ən qızğın döyüşlərin getdiyi Şuşa-Xocalı cəbhə xətti boyunca Cəmilli kəndinin müdafiəsində 15 dekabr 1990-cı il tarixdə Şəki Daxili İşlər şöbəsinin 2 nəfər polis əməkdaşı (baş leytnant Mikayıl Əhmədiyyə oğlu Cəbrayılov (1952), Arzu Yaqib oğlu Əliyev(1963), 1992-ci ilin yanvar ayının 28-də Şuşa rayonu, Xəlfəli kəndi yaxınlığında “Mİ-8” helikopterində Xocalı şəhər Polis şöbəsinin 5 nəfəri (əslən Cəmilli kəndindən Şakir Şamil oğlu Salahov, Xıdır Sədrəddin oğlu Cabbarov, Bəhram Mətləb oğlu İsmayılov, Fikrət Burzu oğlu Mehdiyev, Vaqiv Əliş oğlu Cavadov...) Şəhid olmuşlar.
1991-ci il dekabrın 14-də Xankəndi şəhəri istiqamətlərindən Cəmilli kəndinə (arada 3 km məsafə olub) qəflətən, güclü hücumunun da yerli müdafiə qüvvələri tərəfindən qarşısıı mərdliklə alsalar da, düşmənə əlavə kömək gəldiyi və hərbi sursatla təmin olunduqları üçün bir gün sonra kənd işğal edilib. Yerli müdafiə qüvvələrinə Səid Əmir oğlu Cavadov rəhbərlik edib, üzvləri sırasında Tahir Mürşüd oğlu Muradov, Xanalı Pənalı oğlu Cavadov, Ramiz Əhəd oğlu Qəhrəmanov...xüsusilə fərqlənmişlər, bu kənd uğrunda döyüşlərdə 15 nəfər Şəhidlik məqamına ucalmışlar, 17 nəfər kəndin kənarında amansızlıqla qətlə yetirilib, 4 nəfəri itkin düşmüşdür (Saleh İmamqulu oğlu Allahverdiyev (1918), oğulları Novruz (1947) və Ziyadxan (1957), Mahir Novruz oğlu Allahverdiyev-1976...), sonda kəndin 600 sakininə məxsus 110 evi qarət edilərək yandırılmış, külə dönmüşdür.
Həmin faciədən 9 gün sonra rus-hay silahlıları, xüsusilə xarici ölkə muzdlularının “Qarabağ” terrorçu-daşnak qruplaşması (mərkəzi ocağı Ağoğlan qəsəbəsində (1939-cu ildən haylar “Hadrut” adlandırıb) yerləşib, tərkibində əsasən beynəlxalq terror mərkəzi-ASALA üzvləri- daşnaklar olub-Monte Mekonyan, Vaqe Şahmuradyan (mərkəzin İran İslam Respublikasında nümayəndəsi, əsas muzdlu qüvvə-hərbi sursat təchizatçısı), Karot Mkrtçyan (Suriya əsilli), Simon Açikqezyan başda olmaqla “Arabo” dəstəsi, Sero Yeremyan, Saribek Martirosyan...Qırxqız dağının ətəyində yerləşən Meşəli kəndinə hücum edərək 27 nəfərə qədər dinc sakini amansızlıqla qətlə yetirmişlər, 15 nəfər yaralanmış, könüllü müdafiə qüvvələri ilə birlikdə 48 nəfər həlak olmuşdur. Xocalı yerli müdafiə taborunun rəhbəri Tofiq Mirsiyab oğlu 11 nəfərlik dəstəsi ilə (sıralarında Xəqani Kazım oğlu Aslanov (1955-1992), Rəafail Elyas oğlu Səlimov (1970-1992), Fərhad Səfərxan oğlu Quliyev (1970-1992)...olmaqla) kəndin müdafiəsinə könüllü olaraq cəlb olunmuşlar. Hərbi əməliyyatların aparılmasında çətinliyin yaranması son illərdə rus-hay silahlı qüvvələrinin yüksək peşəkarcasına hazırlığı, müxtəlif növ hücum silahları ilə tam təchiz olunması, düşmənin kəşfiyyat məlumatları ilə hərtərəfli təmin edilməsi...kimi amillərlə bağlı olduğundan faciələrin miqyası xeyli dərəcədə geniş olmuşdur.
Göründüyü kimi, XX əsrin son onilliklərində güclənmiş açıq mübarizə meydanı Qarabağ bılgəsi olduğundan xronoloji-tarixi səhifələr sırasında Ağdam-Xocalı-Şuşa cəbhə xətti də xüsusi yer tutub, yerli sakinlərinin qətliam-soyqırım faciələrinin meydanı olub. Düşmən tərəfi ilk növbədə başqa xarici ölkələrdən (ABŞ, Fransa, Yunanıstan, Suriya, İİR, Livan, Fələstin...) də hərtərəfli himayə olunduğundan, Azərbaycan Respublikası və xalqına qarşı məkrli niyyətləri, amansız qırğınları hərbi-siyasi silaha çevirən dinsiz hay kilsəsi, onun ibtidai insan-hay sürüsü xeyli güclənmiş, cəbhə-sərhəd xətti artıq Ağdam rayonu hüdudlarını keçərək Araz çayına, Qarabağ və Mil düzənliyinə qədər uzanmışdır. Bu səbəbdən ən ağır vəziyyət Şuşa-Xocalı-Ağdam səngərləri boyunca yarandığından könüllü yerli müdafiə qüvvələrinin 170 nəfər yerli döyüşçünü birləşdirən Xocalı müdafiə taboru 1991-ci ilin sonunda müdafiə naziri general-leytnant V.Ə.Bərşadlının (1927-1999) əmri ilə Mudafiə Nazirliyinin 601 nömrəli hərbi hissənin tabeliyinə verilmiş, düzgün yanaşma olaraq hərbi əməliyyatların keçirilməsi ümumi taktiki-strateji müdafiə əməliyyatları ilə əlaqələndirilmişdir.
Tabora Xocalı şəhər 1 saylı orta məktəbin hərbi hazırlıq müəllimi, mayor Tofiq Mirsiyab oğlu Hüseynov (1954-1992) rəhbərlik edirdi, cəsur silahdaşları ilə (bölük komandirı, kapitan Sərvər Məmməd oğlu Rəcəbov (1961-2021) 1989-cu ildə Fərqanə vadisindən Şuşa şəhərinə, sonra isə Xocalı şəhərində ailəsi ilə məskunlaşıb) birlikdə nəinki Xocalı şəhərini (bu milli müdafiə sisteminə hava limanını komendantı/qoruyan mayor Əlif Lətif oğlu Hacıyevin (1953-1992) 21 nəfərlik bölüyü, rayon Polis şğbəsinin 65 nəfərlik heyəti, Aqil Sahib oğlu Quliyevin (1963-1992) başçılıq etdiyi 25 nəfərlik dəstə (bu heyətdə kəşfiyyat bölüyünün rəhbəri Nəsimi Sahib oğlu Quliyev (1957) sonralar Çeçenistanın Milli Qəhrəmanı olub) də cəlb edilmişdir), eləcə də, rayonun Meşəli, Kosalar, Ballıca, Naxçıvanlı, Mehdikənd, Noraguh....kəndlərinin də müdafiəsinə qoşulmuşlar. 366-cı alayın təminatı və 909 saylı əlahiddə kəşfiyyat tağımının məlumatları sayəsində üstünlük qazanan rus-hay qüvvələrinə qarşı yerli müdafiə dəstələri güclü müqavimət missiyasını yerinə yetirirdilər. Qeyd etmək lazımdır ki, Ermənistan Respublikası ərazisindən də iri yük maçınları ilə (“Ural-131”, “Kamaz”) daşınan qum-çınqıl yükünün altında gizlədilən hərbi-silah sursatla və Gəncə şəhərindəki Hərbi-Hava alayı vasitəsi ilə gətirlən hücum avadanlıqları da düşmənin qüvvəsini xeyli dərəcədə güclü etdiyindən azğınlığın, vəhşiliyin həddi-hüdudu yox idi. Və Ağdam-Xocalı-Şuşa cəbhə xətti ərazi baxımından çökək, alçaq, hündür dağlarla əhatəsli olduğundan düşmən qüvvələrinin bu döyüş mövqelərini mühasirəyə almaqda çətinliyi olmayıb.
Qarabağın dağlıq hissəsində Şuşa şəhərindən sonra əhalisinin sayına görə 2-ci yaşayış məntəqəsi olan Xocalı şəhərinə aramsız artlleriya atəşləri fevral ayının 12-dən sonra güclənmiş, bütün cəbhə xəttini əhatə etmişdir.
Xocalı soyqırımında Milli Ordunun əsgərləri Hidayət Əli oğlu Eyvazov (1964), Müşfiq Vaqif oğlu Bəhmənov(1970), Əlixan Xəlil oğlu İbrahimov (1955), İqbal Qulu oğlu Aslanov (1970), Şakir Mustafa oğlu Hüseynov (1956), Füzuli Salah oğlu Rüstəmov (1965), Qərbi Azərbaycanın Göyçə mahalından didərgin düşmüş Narxanım Heydərəli qızı Məmmədovanın (1955) və Taleh Əli oğlu Orucovun (1971) doğmaları, Xocalı taborunun üzvləri Aftandil və Xanlar Əliyev qardaşları...da yüzlərlə amansızlıqla qətlə yetirlənlər sırasında olub...Kətik kəndi istiqamətdə gedən ağır döyüşlərdə Aqil Quliyev ağır yaralanmış, onu xilas edən Füzuli Salah oğlu da sonra Şəhid olmuşdur. Xocalı müdafiə bölüyünün üzvləri-Elçin Məmmədov, Vasif Məmmədov, Şamil Ələkbərli...Qaraqaya, Şelli, Ballıca, Xanəzək...kəndləri istiqamətlərində, Qarqar çayı ətrafında, Kətik meşəliyində...ağır döyüşlər keçirmişlər.
Ağır mühasirə və döyüş şəraitində Xocalı müdafiə taborunun üzvləri Bakir Mirsiyab oğlu Hüseynov (1956-1992), Araz Bahadur oğlu Səlimov (1960-1992) və Müşfiq Vaqif oğlu Salmanov (1970-1992) son güllələrinə kimi bir yerdə döyüşmüşlər, “Qarabağın Mixaylosu” ləqəbli Tofiq Mirsiyab oğlu isə son dəqiqələrdə özünü partlatmaqla bir neçə quldurun məhvinə nail olmuşdur...
Xalqımızın müqəddəs qələbə tarixi Şəhidlərimizn qanı və Qazilərimizin yenilməz iradəsi sayəsində yazəıldığından təqvim olaraq fevral ayının heç zaman önəmli səhifəsi vardır:
-10-12 fevral 1992-ci ildə Şuşa rayonunun qədim tarixə malik zadəgan kəndi Malıbəyli, eləcə də, Qaybalı, Yuxarı və Aşağı Quşçular kəndlərinin dinc əhalisinə qarşı rus-hay silahlı hücumları nəticəsində 50 nəfər sakin amansızlıqla qətlə yetirilmiş, Xocavənd rayonu, Qaradağlı kəndinə qarşı hücumlara geniş imkan yaratmışdır;
- və aradan 5 gün keçdikdən sonra (17 fevral) Qaradağlı kəndinə hücum edən 366-cı alayın rus-hay silahlıları 68 nəfəri güllələmiş/yandırmış, 118 nəfəri isə əsir aparmışlar;
-1994-cü ilin fevral ayının 14-də Kəlbəcər rayonunun Murov dağının qarlı zirvələrində Ordumuzun 1501 nəfər hərbçisi (hərbi əməliyyatlar 1993-cü ilin dekabrında olub-Kəlbəcər rayonunun işğalını sonlamaq məqsədi ilə)) Şəhadətə ucalmışlar, onlardan 1337 əsgər-zabit 3400 m yüksəklikdə şaxtada qar uçqunlarına məruz qalmış və İlahi Ucalığa qovuşmuşlar;
I Vətən müharibəsi ərzində düşmən hücumlarının əsas/qanlı və özündə soyqırım faciələrini yaşadan Ağdam-Xocalı-Şuşa cəbhə xəttinin, təbii səngər yurdlarının mübarizə tarixi Azərbaycan Milli Ordusunun, yerli özünümüdafiə qüvvələrinin...məhz qəhrəmanlığı sayəsində şərəfli salnamə səhifəsi olmuş və II Vətən müharibəsi (2020-ci il, 2023-cü il) tarixlərinin Zəfərinə yol açmışdır...Şəhidlərin Müqəddəs Ruhlarına bürünən..Vətən torpağınnın Şirin(liyi)...sarsılmaz Mübariz...və Polad iradəsi..sədaqətli İlqar(ı) ilə....
R.S. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 06 iyun 1992-ci il tarixli 831 nömrəli Fərmanı ilə Ə.L.Hacıyev, M.Ə.Cəbrayılov, 07 iyun 1992-ci il tarixli 883 nömrəli Fərmanla T.M.Hüseynov və A.S.Quliyev, 08 oktyabr 1992-ci il tarixli 264 nömrəli Fərmanla Ş.Ş.Salahov, 25 fevral 1997-ci il tarixli 533 nömrəli Fərmanla A.B.Səlimov və F.S.Rüstəmov “Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı” adına (ölümlərindən sonra) layiq görülüblər (paytaxtın Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunublar).
F.S.Rüstəmov Tərər rayonu, Hüsənli kənd qəbirstanlığında uyuyur.
R.S.S. XX əsr təkcə rus-hay silahlı-hərbi cəlladlarının Türk-Müsəlman xalqlarına qarşı törətdikləri soyqırım faciələrinə şahid olmayıb, 29-30 sentyabr 1941-ci ildə Kiyev şəhərinin şimal-qərbində Baba-Yurdu adlanan ərazidə (“Babi-Yar”) alman ordusu dinc əhali və hərbi əsirləri amansızlıqla qətlə yetirib, təkcə 33 771 nəfər yəhudi irqi mənsubiyyətinə görə öldürülüb, 22 mart 1943-cü ildə Belorusiya SSR-nin qədim Türk kəndi-Xatunda 118-ci Polis taborunun qərargah rəisi, Qırmızı Ordunun baş leytnantı Q.N.Basyuranın (1915-1987) başçılığı ilə kəndi oda qalamış, yer üzündən silmiş, 149 nəfəri yandırmışlar. 16 mart 1968-ci ildə Cənubi Vyetnamın Kuanqnay əyalətinin Soqmi icmasının 567 nəfər dinc əhalisi ABŞ ordusunun əsgərləri tərəfindən gülləbaran edilmiş, yurdları külə dönmüşdür...
(Yazının hazırlanmasında həm də Xocalı rayonu, Cəmilli kənd sakinləri Sovet Salah oğlu Allahverdiyevin (1954) və Ramiz Əhəd oğlu Qəhrəmanovun (1961), Xocalı şəhər sakini, ehtiyatda olan polis mayoru Akif Mirsiyab oğlu Hüseynovun (1958) və ehtiyatda olan polkovnik Valid Sahib oğlu Quliyevin (1966) məlumatlarından istifadə olunub).
Qismət Yunusoğlu, Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
