Yaxın Şərqdəki gərginliyin tammiqyaslı müharibəyə çevrilməsi ilə qlobal iqtisadiyyat da ciddi risqlə üzləşib. ABŞ və İsrailin İrana hücumları və nəticədə Ali Rəhbər Əli Xameneyi də daxil olmaqla, İranın yüksək vəzifəli rəsmilərinin ölümü Tehranın sərt reaksiyasına səbəb olub. Müharibə artıq demək olar ki, bütün Yaxın Şərqə yayılıb.
ABŞ və İsrailin hərbi müdaxiləsindən sonra İran Hörmüz boğazından gəmilərin keçidini ilk dəfə olaraq qadağan edib. İran dövlət televiziyası xəbərdarlıqlara məhəl qoymayaraq Hörmüz boğazından keçməyə çalışan bir neft tankerinin hədəf alındığını və gəminin batırıldığını açıqlayıb. Bu hadisədən dərhal sonra Almaniyada yerləşən dünyanın ən böyük konteyner daşıma şirkətlərindən biri olan “Hapag-Lloyd”, bütün tranzitlərini bir sonrakı xəbərdarlığa qədər dayandırdığını elan edib. Açıq dənizdə marşrutlarını dəyişdirən gəmilər və dayandırılan daşımalar qlobal ticarətə də dərin təsir göstərməyə başlayıb.
Bu günə qədər Hörmüz boğazının hər iki tərəfində 706 tankeri yığılıb. Ümumilikdə 334 xam neft tankeri, o cümlədən 109-u çirklənmiş neft məhsulları, 263-ü isə təmiz neft məhsulları daşıyan tanker Yaxın Şərq körfəzində (boğazın qərbində), Oman körfəzində (boğazın şərqində) və Ərəbistan dənizində müxtəlif nöqtələrdə gözləyir.
Neft yüklənməsi körfəz daxilində davam etsə belə, boğazdan şərqə doğru yola düşmələrin azalması və yüklərin darboğazdan keçməsi üçün daha uzun gözləmə müddətləri səbəbindən gecikmələr və nəqliyyat xərclərinin artması gözlənilir.
Yüksək strateji su yolu hesab edilən Hörmüz boğazı müharibənin "sıfır nöqtəsi" hesab edilir. Tehranın ən güclü təzyiq vasitəsi olan bu dəhlizdən gündəlik təxminən 20 milyon barel neft və neft məhsulları keçir. Bu nəhəng həcmin böyük bir hissəsi Asiya bazarlarına, əsasən Çinə yönəldilir, dəniz yolu ilə daşınan dünya xam neftinin təxminən üçdə biri isə bu dar keçid vasitəsilə qlobal bazarlara çıxır. Marşrut həmçinin qlobal təbii qaz ticarətinin 20%-nə ev sahibliyi edir.
Hörmüz boğazındakı çıxılmaz vəziyyət ABŞ-da benzinin qiymətini təxminən 0,26 dollar artıra bilər ki, bu da 2026-cı ilin noyabr ayında keçiriləcək aralıq Konqres seçkilərindən əvvəl seçicilər üçün ciddi siyasi risqlər yarada bilər. Avropada, xüsusən də enerji tələb edən sənaye istehsalına malik Almaniya və İtaliya kimi böyük oyunçular tənəzzül risqi ilə üzləşə bilərlər.
Ekspertlər hesab edir ki, qlobal miqyasda nəqliyyat xərclərindən və sığorta haqlarından tutmuş gübrə və kənd təsərrüfatı xərclərinə, ərzaq qiymətlərinə qədər qiymət artımlarının zəncirvari reaksiyası baş verə bilər. İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə valyuta böhranlarına səbəb ola biləcək bu proses investorların fond bazarlarından qaçmasına və qızıl kimi təhlükəsiz sığınacaqlar axtarmasına səbəb ola bilər.
Hörmüz boğazı 17 günə qədər bağlı qalarsa, strateji ehtiyatlarda istifadə səbəbindən təsirin məhdud olacağı proqnozlaşdırılır. Bu ssenaridə, Brent neftinin qiymətləri 80 dollardan 100 dollara yüksələcəyi təxmin edilir.
Boğazın bağlanması bir aya qədər uzanarsa, qlobal tənəzzül riski yaranar və mərkəzi banklar faiz dərəcələrinin endirilməsi planlarını dayandıra bilərlər. Belə bir ssenaridə neft qiymətlərinin 130 dollara qədər yüksələ biləcəyi proqnozlaşdırılır.
3 aydan 6 aya qədər davam edən bağlanma isə qlobal iqtisadiyyat üçün ən qorxulu ssenaridir. Belə bir vəziyyətdə, Brent neftin 150 dollara və daha yuxarıya qalxması ilə 6 ay ərzində qlobal iqtisadiyyatda əlavə yükün ümumilikdə 250 milyard dollara çatacağı gözlənilir.
Tahir TAĞIYEV
