Məhərrəm Zülfüqarlı: “...Universitetlər bu işin öhtəsindən gələ biləcəklər, çünki...”
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının rəhbərliyi (Rəyasət Heyəti )ləğv edilir və qurumun idarəetmə strukturu tamamilə yenidən formalaşdırılacaq. Bu barədə mətbuat məlumat yayıb. Qərarın qəbul olunmasına səbən dünyada analoji modelin faktiki olaraq tətbiq edilməməsi və elmi idarəetmənin fərqli mexanizmlər üzərindən qurulmasıdır. Qlobal təcrübədə fundamental və tətbiqi elmi tədqiqatlar əsasən universitetlər və ixtisaslaşmış elmi-tədqiqat institutları tərəfindən həyata keçirilir. Universitetlər yalnız tədris müəssisəsi kimi deyil, həm də innovasiya, texnologiya istehsalı və elmi kəşflərin kommersiyalaşdırılması mərkəzi kimi çıxış edir.
Mətbuat yazır ki, hazırkı modeldə isə ölkədə elmi fəaliyyət uzun illər akademiya institutları üzərində cəmləşib. Universitetlər əsasən kadr hazırlığı, tələbə yetişdirilməsi və tədris prosesi ilə məşğul olur.
Lakin dünya təcrübəsində ali təhsil müəssisələri həm də qrant layihələri həyata keçirir, patentlər əldə edir, sənaye ilə birbaşa əməkdaşlıq edir və tədqiqat nəticələrini bazara çıxarır.
Mənbələr mətbuata bildirib ki, aparılan struktur islahatları elmi fəaliyyətin universitetlərə inteqrasiyasını sürətləndirmək, ali təhsil müəssisələrinin tədqiqat potensialını artırmaq və innovasiya mühitini gücləndirmək məqsədi daşıyır. Yeni modeldə universitetlərin yalnız diplom verən qurum deyil, həm də elmi məhsul istehsal edən mərkəzə çevrilməsi hədəflənir.
Məlumata görə, rəhbərliyin ləğvi ilə yanaşı, akademiyanın strukturunda da ciddi dəyişikliklər gözlənilir.
Universitetlər Akademiyanın bu səlahiyyətini doğrulda biləcəkmi?
Tarix elmləri doktoru, professor Məhərrəm Zülfüqarlı baki-xeber.com-a Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Rəyasət heyətinin ləğv edilməsi məsələsi gündəmdədir. “Bu barədə uzun müddətdir müzakirə gedir. Bir şey yada salmaq lazımdır ki, bundan əvvəl Akademiyanın əksər elmi-tədqiqat institutları universitetlərin tabeçiliyinə verildi. Yalnız humanitar elmlər üzrə 4 elmi-tədqiqat institutu AMEA-nın tərkibində qalıb.
Bir neçə humanitar yönümlü elmi-tədqiqat institutun qalması ilə Akademiyanın, eləcə də Rəyasət Heyətinin, o qədər ştatın mövcud olması dövlət büdcəsinə artıq yükdür.
Müasir dünya təcrübəsindən danışırıqsa dünyada universitetlər iki yerə bölünür. Bunlardan biri qismi sırf tədris verən universitetlərdi, ikinci qismi isə həm tədrislə, həm də elmi tədqiqatla məşğul olur. Azərbaycanda da vəziyyətdən çıxış yolu AMEA-nın tərkibində qalan dörd elmi-tədqiqat institutunu da universitetlərə verməkdir. Bununla da problemi kökündən həll etmək olar.
AMEA-da işçilərin əməkhaqqları tez-tez gündəmə gəlir, narazılıqlar var.
Dünyanın inkişaf edən ölkələrinin təcrübəsi göstərir ki, yaxşı əməkhaqqı almayandan keyfiyyətli iş gözləmək olmaz. Bu aksiomadır. Ona görə də biz AMEA-nı dövlətin çiynində yük kimi saxlamaqla, işçilərə aşağı əməkhaqqı verməklə, narazı kütləni orada saxlamaqla heç nəyə nail ola bilməyəcəyik. Bu halda nə elmin inkişafından, nə də sosial problemlərin həllindən danışmaq olar. Çıxış yolu ancaq AMEA-nın tərkibində qalan instiututların da universitetlərə verilməsindədir. Bu nə verə bilər? Bu gün universitetlərdə əməkhaqqı Akademiyanın institutlarına nisbətən yüksəkdir. Hər universitet öz büdcəsinə uyğun olaraq əməkhaqqını özü müəyyən edir. Akademiya işçilərinin də mütləq əksəriyyəti orada işləməklə yanaşı müəyyən yollarla gedib ali məktəblərdə dərs deyirlər. Bilirsiz ki, orada kart tətbiq olunur, işçilərin harasa getməyi problem olur, amma alimlər bir yolunu tapıb gedib universitetlərdə dərs deməklə müəyyən qədər öz sosial problemlərini həll etməyə çalışırlar. Bu alimlərə başucalığı gətirmir. Nə üçün alim kimdənsə icazə alıb ikinci işə getməlidir? Yaxud kartı kiməsə verib öz əvəzinə vurdurmalıdır ki, Akademiyadan gedib başqa yerdə işləməsini kimsə bilməsin. Bunlar bilavasitə alimləri nüfuzdan salan bir məsələlərdir. Əgər elmi-tədiqat institutları universitetlərə birləşərsə bu çox faydalı və səmərəli olar. Alimlər univeresitetlərdə dərs deməklə yanaşı həm də elmi-tədqiqatla məşğul ola bilərlər. Universitetlər də elmdən yararlanar. Yəni elmi-tədqiqatların istehsalatda tətbiqi, yaxud elmi işçilərin aldıqları qrantla və sairlə gəlir əldə edə, universitetləri inkişaf etdirə bilərlər. Bu birdən-birə baş verməyəcək, tədricən olacaq. Hər halda birinci mərhələdə bunun şahidi olacağıq ki, artıq Akademiyada cüzi maaş alan elmlər namizədləri, elmlər doktorları kimlərincə bürokratik əngfəllərini dəf edib, kimdənsə icazə alıb başqa yerə getməyəcəklər öz iş yerlərində əlavə dərs deməklə öz maaşlarını artıracaqlar. Bu gün AMEA-da elmlər doktoru, şöbə müdiri 800 manat maaş alırsa, amma universitetlərdə laborantlar bunlardan çox maaş alırlar. Ona görə də, bu səlahiyyətləri universitetlərə verməklə problemləri həll etmək olar.
Fikrimcə, universitetlər bu işin öhtəsindən gələ biləcəklər, çünki kadr potensialı var. Dediyim kimi, universitetlərdə də dərs deyən müəllimlər arasında AMEA əməkdaşları az deyil. Bu mənada universitetlərin də iqtisadi inkişafına diqqət ayrılmalıdır, dövlət şərait yaratmalı, universitetlərə müəyyən müstəqillik verilməlidir ki, universitetlər də inkişaf etməklə yanaşı elmi-tədqiqat institutlarını da öz tərkibində inkişaf etdirsin”.
M.Zülfüqarlı hesab edir ki, bunlar kompleks yanaşa, islahatlar tələb edir. M.Zülfüqarlının sözlərinə görə, elmin inkişafı üçün maadi stimula da diqqət yetirmək lazımdır.
İradə SARIYEVA
