Məcid Cavad Araz: "SEPAH nə qədər ayaqda qalacaqsa, rejimi qoruyacaq"
ABŞ və İsrailin İranda rejimi dəyişməsi məsələsi beynəlxalq münasibətlərdə zaman-zaman müzakirə olunan, lakin olduqca mürəkkəb və riskli məsələdir. Bu məsələni qiymətləndirərkən hərbi imkanlar, daxili siyasi struktur, regional balans və beynəlxalq hüquq kimi amillər birlikdə nəzərə alınmalıdır.
İran Yaxın Şərqin ən böyük və ən sıx məskunlaşmış ölkələrindən biridir. Ölkənin siyasi sistemi təkcə seçkili hökumət institutlarından ibarət deyil; dini rəhbərlik institutu və güclü təhlükəsizlik strukturları sistemin əsas dayaqlarıdır. Xüsusilə İran İnqilab Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) həm hərbi, həm iqtisadi, həm də siyasi təsir imkanlarına malikdir. Bu isə o deməkdir ki, xarici müdaxilə yalnız mövcud hökuməti deyil, çoxqatlı və ideoloji əsaslı bir sistemi hədəf almış olur.
Hərbi baxımdan ABŞ-ın texnoloji və logistika üstünlüyü danılmazdır. İsrail də yüksək dəqiqlikli zərbə imkanlarına sahibdir. Lakin hava zərbələri və ya məhdud əməliyyatlar rejimin tam şəkildə dəyişməsi üçün adətən kifayət etmir. Rejim dəyişikliyi adətən ya genişmiqyaslı quru müdaxiləsi, ya da daxili siyasi parçalanma ilə mümkün olur. Birinci variant regionda böyük müharibə riskini artırar, ikinci variant isə xarici aktorların birbaşa nəzarətində deyil.
Tarixi təcrübələr göstərir ki, xaricdən həyata keçirilən rejim dəyişiklikləri tez-tez uzunmüddətli qeyri-sabitlik yaradır. İraq və Əfqanıstan nümunələrində hərbi üstünlük əldə edilsə də, sonrakı mərhələdə siyasi sabitlik və institusional quruculuq ciddi çətinliklərlə üzləşdi. Bu təcrübələr göstərir ki, mövcud hakimiyyətin devrilməsi ilə davamlı və legitim yeni sistemin qurulması eyni şey deyil.
Bundan əlavə, İran regionda müxtəlif silahlı və siyasi qruplarla əlaqələrə malikdir və təsir imkanlarını sərhədlərindən kənara daşıyır. Hər hansı xarici müdaxilə yalnız İran daxilində deyil, daha geniş regional miqyasda qarşıdurmalara səbəb ola bilər. Bu isə münaqişənin idarəolunmaz şəkildə genişlənməsi riskini artırır.
Digər tərəfdən, rejim dəyişiklikləri çox vaxt daxili sosial-iqtisadi narazılıqlar, siyasi islahat tələbləri və elita daxilində parçalanma nəticəsində baş verir. Xarici təzyiq bu prosesləri sürətləndirə də bilər, əksinə, milli təhlükəsizlik diskursunu gücləndirərək hakimiyyət ətrafında konsolidasiyaya da səbəb ola bilər.
Nəticə etibarilə, ABŞ və İsrailin hərbi imkanları İranın infrastrukturuna ciddi zərbə endirməyə kifayət edə bilər, lakin rejimi dəyişmək və onun yerinə sabit, beynəlxalq legitimliyə malik yeni sistem qurmaq çox daha mürəkkəb və qeyri-müəyyən prosesdir. Bu məsələ təkcə hərbi güc deyil, həm də siyasi dinamika, ictimai legitimlik və regional balansla müəyyən olunur.
Məsələyə münasibət bildirən siyasi şərhçi Məcid Cavad Araz “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında qeyd edib ki, ABŞ və İsrailin məqsədi İranda rejimi dəyişməkdir və onlar bunu gizlətmirlər: “Onlar açıq şəkildə ifadə edirlər ki, xalq küçələrə çıxıb rejimi dəyişdirə bilər. Amma bu yalnız xalqın gücü ilə hasil olan proses deyil. Ortada bir Pəhləvi məsələsi var ki, onun üzərində İsrail işləyir. Xalq mücahidləri məsələsi var, qeyri-fars millətlər məsələsi var. Qeyri-fars millətlər içərisində kürdlərin fərqli mövqeyi var, Azərbaycan türklərinin ayrı, ərəblər və bəlucların isə başqa yanaşması var – məsələ çox qarmaqarışıq və qələdır.
Hazırda Xameneyi ölüb, SEPAH bütün hakimiyyəti ələ keçirib, üçlü rəhbərlik şurası qurulub. İranda ali rəhbərin vəzifəsi boşaldıqda onun səlahiyyətlərini müvəqqəti olaraq üç nəfərdən ibarət şura icra edir. Bu şuraya ölkə prezidenti Məsud Pezeşkian, məhkəmə hakimiyyətinin rəhbəri Qulam-Huseyin Mohseni-Ejei və Mühafizə Şurasını təmsil edən din xadimi Əlireza Ərafi (o, SEPAH-ın təmsilçisidir) daxildir. Bu üç şəxs yeni ali rəhbər seçilənə qədər onun səlahiyyətlərini birlikdə yerinə yetirir. Bu şurada ən zəif mövqedə Pezeşkian dayanır. Fikrimizcə, az sonra o şuradan Məsud Pezeşkian uzaqlaşdırılacaq. Əsas güc mərkəzi SEPAH ətrafında konsentrasiya olunur. SEPAH nə qədər ayaqda qalacaqsa, rejimi qoruyacaq.
Savaşın qısa sürəcəyi, yoxsa uzanacağını proqnozlaşdırmaq çətindir, amma demək olar ki, Xameneyidən sonra rejim artıq çöküş mərhələsinə girib. Bu çöküşün hansı sürətlə davam edəcəyini indi söyləmək çətindir. Rejimin süqutu üç amildən asılıdır: xalq mücahidləri, qeyri-fars millətlər və Pəhləvilər. Rejim dəyişikliyi bu üç faktor əsasında reallaşa bilər.”
Akif NƏSİRLİ
