28 fevralda İsrail və ABŞ İranın paytaxtı Tehran və digər bölgələrinə zərbələr endirib. Hazırda zərbələr davam etdirilir. ABŞ prezidenti Donald Trump İranın nüvə proqramını məhv etmək niyyətində olduqlarını açıqlayıb. İran Qırmızı Aypara Cəmiyyətinin məlumatına görə, hücumlar nəticəsində yüzlərlə insan ölüb, minlərlə yaralanan var.
İran cavab olaraq İsrail ərazisinə və ABŞ-ın Yaxın Şərqdəki hərbi bazalarına zərbələr endirir. İsraildə fövqəladə vəziyyət elan olunub. Avropa İttifaqı bölgədə baş verən hadisələrlə bağlı ciddi narahatlığını ifadə edib, Almaniya, Fransa və Böyük Britaniya liderləri isə İranın hücumlarını pisləyərək, onu danışıqlara çağırıblar.
Bu üç Avropa ölkəsinin verdiyi reaksiya nəyin əlamətidir – onların bu addımı ədalət və beynəlxalq hüquq baxımından real yanaşmadır, yoxsa nəyin bahasına olursa-olsun Trampa yaltaqlanmaq, onun qəzəbindən özlərini sığortalamaq jestidir?
Təsvir olunan vəziyyətdə İsrail və ABŞ tərəfindən İran ərazisinə endirilən zərbələr və sonrakı qarşılıqlı hücumlar regionda ciddi hərbi eskalasiyanın göstəricisidir. Belə hallarda beynəlxalq hüquq baxımından əsas prinsip güc tətbiqindən çəkinmək, mülki əhalinin qorunması və mübahisələrin danışıqlar yolu ilə həllidir. Əgər doğrudan da genişmiqyaslı hücumlar və çoxsaylı insan itkiləri baş veribsə, bu, beynəlxalq humanitar hüququn ciddi şəkildə pozulması kimi qiymətləndirilə bilər və bütün tərəflərin məsuliyyəti ayrıca araşdırılmalıdır.
Avropa İttifaqı və Almaniya, Fransa və Böyük Britaniya liderlərinin reaksiyasını iki prizmadan dəyərləndirmək mümkündür. Bir tərəfdən, onlar İranın cavab zərbələrini pisləyib danışıqlara çağırmaqla eskalasiyanın qarşısını almağa çalışdıqlarını və regionda sabitliyin qorunmasını prioritet saydıqlarını göstərmək istəyirlər. Avropa dövlətləri ənənəvi olaraq diplomatik həll yolunu və nüvə proqramı məsələsində danışıqlar formatını dəstəkləyiblər.
Digər tərəfdən, transatlantik münasibətlər və xüsusilə Donald Trump administrasiyası ilə münasibətlər amili də nəzərə alınır. Avropa ölkələri ABŞ-la təhlükəsizlik, NATO və iqtisadi əlaqələr baxımından sıx bağlıdırlar. Buna görə onların bəyanatlarında həm beynəlxalq hüquqa istinad, həm də Vaşinqtonla açıq qarşıdurmadan yayınmaq meyli eyni vaxtda mövcud ola bilər.
Yəni bu reaksiyanı yalnız “yaltaqlanma” və ya yalnız “ədalətli mövqe” kimi qiymətləndirmək sadəlövhlük olardı. Reallıqda burada həm prinsipial diplomatik mövqe, həm də geosiyasi maraqların qorunması amili paralel şəkildə rol oynayır.
Akif NƏSİRLİ
