İranın müharibə nəticəsində parçalanması məsələsi zaman-zaman siyasi müzakirələrdə gündəmə gəlsə də, bu ssenarinin reallıq ehtimalı bir neçə ciddi amildən asılıdır. Mövcud vəziyyətdə belə bir planın yaxın perspektivdə həyata keçməsi daha çox nəzəri ehtimal kimi qiymətləndirilə bilər. Bunun əsas səbəbi ölkənin həm tarixi dövlətçilik ənənəsi, həm də güclü mərkəzləşmiş tiokratik idarəetmə modelinə malik olmasıdır.
İran çoxmillətli cəmiyyət quruluşuna sahibdir və müxtəlif etnik qruplar ölkənin sosial-siyasi strukturunda yer tutur. Lakin bu müxtəliflik avtomatik şəkildə parçalanma demək deyil. Dövlət uzun illər ərzində mərkəzi hakimiyyəti möhkəmləndirib, təhlükəsizlik institutlarını gücləndirib və regional idarəetməni ciddi nəzarətdə saxlayıb. 1979-cu ildən sonra formalaşan siyasi sistem ideoloji və institusional baxımdan daxili sabitliyi prioritet sayır. Bu isə müharibə şəraitində belə mərkəzi hakimiyyətin tez dağılması ehtimalını azaldır.
Tarixi təcrübə göstərir ki, dövlətlərin parçalanması adətən qısa müddətli hərbi qarşıdurmadan deyil, uzunmüddətli, dərin və sistemli böhrandan sonra baş verir. Mərkəzi hakimiyyətin tam çökməsi, iqtisadi iflas, idarəetmə vakuumu və paralel olaraq xarici güclərin aktiv müdaxiləsi bu prosesləri sürətləndirə bilər. Lakin belə hallarda da nəticə həmişə rəsmi bölünmə olmur. Çox vaxt ölkə daxilində nəzarətsiz (boz) zonalar, muxtar bölgələr və ya davamlı qeyri-sabitlik yaranır, amma beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlər toxunulmaz qalır.
Regional kontekst də bu məsələdə mühüm rol oynayır. Yaxın Şərq onsuz da mürəkkəb təhlükəsizlik mühitinə malikdir. İran kimi böyük əraziyə, əhaliyə və enerji resurslarına sahib bir ölkənin parçalanması regionda ciddi güc boşluğu yarada bilər. Bu isə qonşu dövlətlərə, enerji bazarlarına və qlobal təhlükəsizlik sisteminə təsir göstərər. Bu səbəbdən beynəlxalq aktorlar üçün prioritet adətən tam dağılma yox, rejimin dəyişməsi və nəzarət edilə bilən sabitlik olur.
Hazırda daha real ehtimal daxili siyasi və iqtisadi zəifləmə, sosial narazılıqların artması və regional idarəetmənin çətinləşməsi ola bilər. Parçalanma isə yalnız çoxsaylı mənfi faktorların eyni vaxtda üst-üstə düşməsi nəticəsində mümkündür. Bu isə həm daxili strukturun tam dağılmasını, həm də xarici müdaxilənin açıq və davamlı olmasını tələb edir.
Nəticə etibarilə, İranın müharibə nəticəsində planlı şəkildə bölünməsi hazırkı geosiyasi və daxili siyasi reallıqlar fonunda aşağı ehtimallı gözlənti kimi görünür. Daha mümkün variant ölkənin zəifləməsi, daxili təzyiqlərin artması və uzunmüddətli siyasi transformasiya proseslərinin baş verməsidir. Parçalanma isə ekstremal və nəzarətdən çıxmış böhran halında ortaya çıxa biləcək uzaq ehtimal olaraq qalır.
Akif NƏSİRLİ
