ABŞ prezidenti Donald Tramp 28 fevralda İsraillə birlikdə İrana qarşı başlatdıqları hücumlarda İranın dini lideri Ayətullah Əli Xameneinin öldürüldüyünü açıqladı. İsrailin baş naziri Binyamin Netanyahu Xameneinin öldüyünə dair artan sayda işarə olduğunu dedi. Daha sonra İran da Xameneinin ölümünü təsdiqlədi.
Hücumların ardından Tehranda minlərlə insan ABŞ və İsrail əleyhinə şüarlarla küçələrə çıxdı. Digər tərəfdən, Netanyahunun açıqlamasından sonra bəzi iranlıların Xameneinin ölümünü qeyd etmək üçün küçələrə çıxdığı bildirildi. Burada xatırladaq ki, İranın dini lideri Ayətullah Ruhullah Xomeyni 3 iyun 1989-cu ildə vəfat etdi. Onu əvəz edəcək Xamenei əvvəlcə bu vəzifə üçün təbii namizəd sayılmırdı. Çünki nə İranda ən yüksək dini rütbəyə malik şəxs idi, nə də bir çox yüksək səviyyəli Ayətullahlar qədər dini nüfuza sahib idi. Lakin İran Konstitusiyası bir gecədə dəyişdirildi və dini lider olmağın şərti "İslami elmlərdə yetərlilik" kimi müəyyənləşdirildi. Xamenei də ayətullah məqamına yüksəldildi. Xameneinin İranın yeni dini lideri seçilməsi ölkədə bir çoxlarını təəccübləndirdi, lakin onun müxtəlif siyasi qruplar arasında bir uzlaşmanı təmsil etdiyi də həqiqət idi. O, Xomeyninin irsinə sadiq və digər güclü fiqurlar üçün təhdid yaratmayan namizəd kimi görülürdü. Vəzifəyə gələn kimi baş nazirlik postunu ləğv etdi, icra hakimiyyətini prezidentdə cəmləşdirdi və dövlətin bütün institutları üzərində təsirini artırdı. Xamenei liderliyi boyunca İranın siyasi kimliyini, təhlükəsizlik qurumlarını və xarici siyasətini formalaşdırdı. Bəziləri üçün o, inqilabın qoruyucusu idi, bəziləri üçün isə islahatların qarşısındakı ən böyük əngəl. Lakin mübahisəsiz bir həqiqət var: İranın bugünkü quruluşunu və gələcəyini böyük ölçüdə Xameneinin qoyduğu irs formalaşdırıb. Belə bir vaxtda Xameneinin ölümü Yaxın Şərqə şok yaşatdı. İndi sual budur ki, onu kim əvəz edəcək. Qeyd edildiyi kimi 1979-cu il İslam inqilabından bəri İranda ali dini lider əsas söz sahibidir, dövlətin başçısıdır. Onun yoxluğu rejimi bütövlükdə sarsıda bilər. ABŞ açıq şəkildə teokratik hökumətin devrilməsinə çağırır, ölkənin üçüncü ali lideri olacaq şəxs belə bir vaxta vəzifəyə başlayacaq. Ali dini lideri sərt-xətt tərəfdarı 88 ruhani kişidən ibarət Ekspertlər Məclisi seçir. Roma Katolik Kilsəsinin Kardinallar Kollegiyası buna analoji qurumdur, orada da ali lideri elit dini qurum seçir. 2014-cü ildə Xamenei prostat əməliyyatı keçirəndə bu məclis diqqət mərkəzinə gəlib. O zaman keçmiş prezident Əli Rəfsəncani növbəti ali liderin kim olacağı məsələsini qaldırmışdı. Sərt xətt tərəfdarları Xameneiyə rəqib sayılan Rəfsəncanini sonradan məclis sədrliyindən uzaqlaşdırdı. Onun 2009-cu ildə "Yaşıl hərəkatı" nümayişlərinə dəstəyi də onların xoşuna gəlməmişdi. O, 2017-ci ildə vəfat edib. Məlumatlara görə, məclis daxilində üç nəfərlik komitə illərdir mümkün varislərin siyahısını saxlayır, digər üzvlər bu siyahını görməyiblər. Mərhum prezident İbrahim Rəisinin Xameneinin varisi olacağına inam böyük idi. O isə qəfildən 2024-cü ilin mayında vertolyot qəzasında həlak oldu. Deməli, Xameneinin varisini Ekspertlər Məclisi seçəcək? Rəsmən belədir, amma reallıqda bu, daha qəliz məsələdir. Əvvəla, hazırda İsrail və ABŞ-nin zərbələri hakimiyyətə ölüm-qalım stressi yaşadır. İran konstitusiyasına görə, ali lider postu boşalanda müvəqqəti rəhbərlik şurası yeni lider təyin olunanadək ölkəni idarə edir. Hazırda ruhani olmayan prezident Məsud Pezeşkian, məhkəmə sisteminin rəhbəri Qulamhüseyn Möhsüni Ejei bu şuradadır. Martın 1-də isə Əlirza Ərafi şuranın üçüncü üzvü təyin olunub. Xameneiyə yaxın sayılan Ərafi Ekspertlər Məclisinin iki rəhbər müavinindən biridir. Xamenei onu 2020-ci ildə ölkədəki bütün mədrəsələrin başçısı təyin edib. Bu isə onun növbəti ali lider olmaqdan ötrü dini kriteriyalara uyğun gəldiyi demək idi. Ərafi 12-nəfərlik Keşikçilər Şurasının da üzvüdür. Bu qurum seçkiyə buraxılan namizədləri yoxlayır, qanunların ölkə konstitusiyasına uyğun gəlib-gəlmədiyini müəyyən edir. Demək, Xameneinin xələfi olacaq? Olmaya da bilər. 2018-ci ildə Xamenei müttəfiqi Sadiq Laricanini daha bir qərarverici orqan olan Məqsədəuyğunluq Şurasına təyin edib. Ona Keşikçilər Şurasında da yer ayrılıb. Laricani müxtəlif dövlət xadimləri olan üç qardaşdan biridir. O zaman bu addımlar Xameneinin mötədillərin meydanını daraltması kimi yozuldu. Mərhum ali liderin altı övladından biri – Müctəba Xamenei də var. 2009-cu ildə hakimiyyətə qarşı etirazlar vaxtı şayiələr yayılmışdı ki, o, atasını əvəzləməyə güclü namizəddir. Xameneinin oğlunun pərdəarxası güclü nüfuzu, İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) ilə sıx əlaqələri olduğu deyilir. Amma Rəisinin ölümündən sonra yayılan informasiyalarda Xameneinin irsi idarəçiliyə qarşı olduğu deyilirdi. Bu isə oğul Xameneinin çıxdaş olunması deməkdir. Daha bir faktor SEPAH-dır. Xameneinin sadiq dəstəkçisi olan bu qurum öz maraqlarını qorumaq istəyəcək. Amma ABŞ və İsrailin zərbələrindən Xamenei ilə birlikdə onlarla ordu rəsmisi, SEPAH üzvünün də öldürüldüyü bildirilir.
Tahir TAĞIYEV
