Nəyə görə heç bir ölkə ABŞ planına uyğun olaraq Qəzzaya sülhməramlı göndərmək istəmir?
Qəzza zolağına ABŞ-ın təklif etdiyi model üzrə sülhməramlı qüvvələrin yerləşdirilməsi ideyası beynəlxalq səviyyədə ciddi müqavimətlə qarşılanır. Bunun əsas səbəbi ayrı-ayrı ölkələrin istəksizliyi yox, planın özündə mövcud olan dərin hüquqi, siyasi və təhlükəsizlik problemləridir.
Mövcud şəraitdə Qəzza nə klassik sülhməramlı missiya üçün uyğun məkandır, nə də beynəlxalq aktorların üzərinə götürə biləcəyi idarəolunan risklər təqdim edir.
Əvvəla, ABŞ planının hüquqi bazası qeyri-müəyyəndir. Beynəlxalq sülhməramlı missiyalar adətən BMT Təhlükəsizlik Şurasının aydın və hamı tərəfindən qəbul olunan mandatı əsasında həyata keçirilir. Qəzza ilə bağlı isə belə bir mandat yoxdur və yaxın perspektivdə qəbul ediləcəyi də real görünmür. Təhlükəsizlik Şurasında veto mexanizmi səbəbindən ABŞ, Rusiya və Çin kimi böyük güclər arasında razılaşdırılmış bir qərar formalaşmır. Mandatın olmaması isə o deməkdir ki, göndərilən hərbçilərin hüquqi statusu, səlahiyyətləri və məsuliyyəti əvvəlcədən müəyyənləşdirilmir. Bu da dövlətlər üçün ciddi risk yaradır.
İkinci mühüm məsələ missiyanın mahiyyətidir. ABŞ-ın təklif etdiyi model formal olaraq “sülhməramlı” adlandırılsa da, praktikada bu missiya sülhü qorumaqdan çox, sülhə məcbur etməyə yönəlmiş görünür. Silahlı qrupların tərksilahı, tunellərə nəzarət, sərhədlərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi kimi vəzifələr birbaşa hərbi qarşıdurma ehtimalını artırır. Bu isə sülhməramlıların neytral müşahidəçi rolundan çıxaraq münaqişənin aktiv tərəfinə çevrilməsi deməkdir. Heç bir ölkə öz əsgərlərini belə bir vəziyyətdə döyüşə cəlb etmək istəmir.
Qəzzanın təhlükəsizlik mühiti də bu cür missiya üçün son dərəcə əlverişsizdir. Ərazi yüksək əhali sıxlığına malikdir, yeraltı tunel şəbəkəsi geniş yayılıb və müxtəlif silahlı qruplar fəaliyyət göstərir. Mülki əhali ilə silahlı döyüşçüləri ayırmaq çətindir və istənilən insident dərhal beynəlxalq qalmaqala çevrilə bilər. Atəşkəsin davamlı olmaması, hava zərbələri və qəfil eskalasiya risqi sülhməramlı kontingentin təhlükəsizliyini ciddi sual altına qoyur.
Siyasi amillər də az əhəmiyyət daşımır. Bir çox ərəb və müsəlman ölkələri ABŞ-ın təşəbbüsünə ehtiyatla yanaşır və bu planı Fələstin xalqının maraqlarına uyğun hesab etmir. Qəzzaya xarici, xüsusilə ərəb ölkələrinin əsgərlərinin göndərilməsi daxildə “İsrailin təhlükəsizliyini təmin edən qüvvə” obrazı yarada bilər. Bu isə həmin ölkələrdə ictimai narazılığa, legitimlik itkisinə və siyasi sabitliyin pozulmasına səbəb ola bilər. Buna görə region ölkələri hərbi iştirakdan daha çox diplomatik və humanitar mexanizmlərə üstünlük verirlər.
Digər tərəfdən, ABŞ planında missiyanın sonu ilə bağlı aydın cavab yoxdur. Missiyanın neçə il davam edəcəyi, uğursuzluq halında məsuliyyətin kimə məxsus olacağı və itkilər baş verdikdə ABŞ-ın hansı səviyyədə öhdəlik götürəcəyi açıq deyil. Bu qeyri-müəyyənlik istənilən hökumət üçün qəbulolunmazdır. Dövlətlər “Qəzzaya girdikdən sonra necə və hansı şərtlərlə çıxacağıq” sualına cavab tapa bilmədikləri üçün qərar verməkdən çəkinirlər.
Nəhayət, Qəzzanın hüquqi statusu problemin mərkəzində dayanır. Qəzza müstəqil və beynəlxalq səviyyədə tanınmış suveren dövlət deyil. BMT sülhməramlı missiyaları isə adətən məhz suveren dövlətin rəsmi dəvəti ilə yerləşdirilir. Qəzzada isə bu dəvəti edəcək legitim və tam nəzarətə malik bir siyasi subyekt yoxdur. Bu da hüquqi boşluq yaradır və missiyanın legitimliyini şübhə altına alır.
Bütün bu amillər birlikdə göstərir ki, heç bir ölkənin ABŞ planına uyğun olaraq Qəzzaya sülhməramlı göndərmək istəməməsi siyasi iradəsizlikdən yox, obyektiv reallıqlardan qaynaqlanır. Mandatsız, yüksək risqli, qeyri-müəyyən məqsədli və çıxış strategiyası olmayan bir missiya beynəlxalq sistemdə ciddi dəstək tapa bilmir. Yəni Qəzza məsələsində problem sülhməramlıların olmaması deyil, sülh üçün zəruri şərtlərin hələ formalaşmamasıdır.
Akif NƏSİRLİ
