1916-ci ildə çar Rusiyasının hərbi qüvvələri tərəfindən kökənli Qırğız-Uyğur xalqlarına qarşı başladılan faciəvi hücumlar on minlərlə dinc sakinin amansız qətlləri, soyqırım faciələri, növbəti mərhələdə isə bu ərazilərə rusların kütləvi köçürülməsi ilə nəticələnmişdir.
Faciə qurbanlarının narahat Ruhlarının anımı və qanlı Tarixin unudulmaması naminə Qırğız Respublikasının prezidenti A.Ş.Atambayevin (1956) 27 may 2015-ci il tarixli “1916-cı ilin faciəvi hadisələrinin 100 illiyi barədə” Fərmanı verilmiş, 31 may-01 iyun 2019-cu ildə Qaragöl şəhərində “1916-cı il: Mərkəzi Asiya üsyanının öyrənilməsində siyasizləşdirmə və humanism yanaşmaları” mövzusunda konfrans keçirilmiş, toplular nəşr edilmiş, bu hadisələrə ilk siyasi qiyməti isə 1931-ci ildə həmin soyqırım qətliamlarının 15 illiyinə həsr edilmiş tədbirdə (Bişkek şəhəri) Qırğız hökumətinin 1-ci sədri Y.Ə.Əbdürəhmanov (1901-1938) çıxışında vermişdir. 1938-ci ilin 03 noyabr günündə Rusiya dövlətinin irqçi-mllitarist rejimi tərəfindən güllələnmiş Y.Ə.Əbdürəhmanov (2022-ci ildən Qırğız Respublikasının Qəhrəmanı) 1916-cı ilin Yeddiçayarası soyqırımının əsas səbəbini Rusiyanın müstəmləkə və işğalçılıq siyasətinə qarşı Milli-Azadlıq mübarizəsinin qanla yatırılmasında görmüşdür. 2016-sı ilin may ayında Şərqi Qazaxstanın Abay mahalında Yeddioba şəhərində keçirilmiş “XX əsrin əvvəllərində Qazaxstanda Milli-Azadlıq hərakatı” mövzusundakı elmi-praktiki konfransda da bu məsələlərin elmi-nəzəri və tarixi-coğrafi, milli-mənəvi və ictimai-mədəni təhlilinə geniş tyer verilmişdir. Təbii ki, bu faciələrin kökündə Rus dövlətinin Türk-Müsəlman xalqlarına qarşı müstəmləkə siyasətinin siyasi, hərbi, iqtisadi, mədəni... rişələri XX əsrin əvvəllərində xüsus rol oynamış və oynamaqdadır... Çar Rusiyasının hakimi I Pyotrun (1672-1725) vəsiyyətləri sırasında Hind okeanına çıxış, Hindistanın təbii-maddi zənginliyinə yiyələnmək əsas yer tutduğundan onun ölümündən sonra bu istiqamətdə siyasi, hərbi, iqtisadi həmlələrin davam etdirilməsi 1991-ci ilədək davam etmişdir. İmperator I Pavelin (1754-1801) hakimiyyəti dövründə, 1801-ci ilin yanvar ayında rus silahlı qüvvələrinin Don kazakı general V.Orlovun (1745-1801) başçılığı ilə (21651 nəfərlik hərbi hissəyə generallar M.İ.Platov (1753-1818), İ.N.Buzin (1744-1826), A.K.Denisov (1763-1841), Q.A.Bokov...da rəhbərlik etmişlər) Hindistana hərbi yürüşü uğursuzluğa düçar olsa da, 1890-cı ildə Türküstan diyarının işğalı, 1917-ci ilin hakimiyyət-dövlət çevrilişi bu mənfur niyyətə yeni nəfəs versə də, ruslar yalnız bu işğalçı məqsədlərinə nail ola bilməmişlər. Amma, Rusiyanın bu istiqamət üzrə işğalcılıq dövlət siyasəti, xüsusilə, XX əsrin əvvəllərində Qazaxstan və Mərkəzi Asiyanın Türk xalqlarının tarixi, coğrafi, iqtisadi, milli-mədəni....zənginliyinə yabançı, axıdılan qanların silinməz izləri ilə nəticələnmişdir...Bu istiqamətdə 1912-si ilin Türküstan Milli-Azadlıq hərakatını amansızlıqla yatıran Yeddiçayarasının kazak alayının komandiri general A.V.Samsonovun (1859-1914) hərbi-siyasi diktəsi Rusiya dövlət siyasətini səciyyələndirmişdir: “heç kimə və heç kəsə aman verilməyəcək”. Qazax, Qırğız, Uyğur...xalqlarının çar Rusiyasına qarşı 1916-1917-cı illərdə Yeddiçayarasında növbəti başayan Milli-Azadlıq hərakatının qanla boğulması növbəti mərhələdə bolşevik Rusiyasının millitarist siyasəti ilə müşayət olunmuşdur. Nəticədə, XX yüzilliyin 18-ci ili, may ayında Yeddiçayarası hövzəsinin çayları (İli, Çu, Narın, Qaratal, Ağsu...) və Balxaşgölü ətrafında, Qulca nahiyəsində (Alma-Ata şəhərindən şərqdə) Qırğız-Uyğur Türklərinə qarşı soyqırım faciələrinə səbəb olan amansız qətliamları komissar M.Murayevun silahlı-nizami dəstələri törətmiş, minlərlə dinc sakin (25 min nəfər) Rusiya dövlətinin siyasi-hərbi, iqtisadi-mədəni... işğalının qurbanı olmuşdur. Qırmızı ordu silahlılarının (M.Murayev başda olmaqla) bəhanələri bu idi ki, guya 1918-ci ilin əvvəllərində yerli-kökənli Türk-Müsəlman qövmü “bolşevik inqilabına maddi-mənəvi dəstək olmamışdır” və bu intiqama görə bölgənin 30-dan çox kəndində əhali sorğu-sual edilmədən gülləbaran edilmişdir, hətta Canaşar kənd sakinləri silahlıları sakit, din xadimləri əllərində “Qurani-Şərif” qarşılaşalar da, onların qanlı niyyətlərindən xəbərsiz idilər...
Türküstan Cəbhəsinin Daşkənd şəhərində yerləşən mərkəzi Qərargahından göndərilən və Fövqəladə komissar səlahiyyətləri daşıyan M.Murayev qətliamları törədən 48 əsgərlə birlikdə (onlar həm də qadınlara təcavüz edənlər idi) Alma-Ata şəhərində şəkdiyi fotoşəkil bu soyqırıma dair nadir sənədlərdən biridir. Qanlı faciələrə səbəb olan amansız qətliamların törədilməsində rus zabiti İ.E.Mamontovun dəstələrini iştirak etmişdilər (bu tarixi faciələr rus yazıçısı və Türküstan Cəbhəsinin səlahiyyətli nümayəndəsi D.A.Furmanovun (1891-1926) məruzələrində və “Qiyam” romanında (1925) təsvir edilib). 1918-1920-ci illər Qazax, Qırğız və Uyğur Türklərinin 1918-1920-ci illərdə Yeddişayarası soyqırımı qətliamlarını 1970-ci illərin ortalarından icazəli olaraq işıqlandıran rus tarixçi və yazıçıları hadisələrin mahiyyətini qəsdən təhrif edərək bu milli faciənin Sovet hakimiyyətinə qarşı əksinqilabçı qüvvələri (İ.E.Mamontov (1886-1918), A.M.İonov (1880-1950)...) və guya onlara güvənən milli-azadlıq mücahidləri tərəfindən törədildiyi təbliğatını aparmışlar.
25-29 may 1918-ci il hadisələri barədə Carkənd qəzasında kökənli əhali ilə ruslar arasında Əlaqələndirmə üzrə komissar Y.C.Cabbarov söyləmişdir:
- M.Murayevin dəstələri 20 mindən çox Türk-Müsəlman qövmünü qətlə yetirmişdir, Alma-Ata qəzasının Canaşir kəndindən Carkənd qəzasının Çarın kəndinədək bütün kəndlərin sakinlərini qılıncdan keçirmişlər, təkcə Çilik kəndində bir sutka ərzində 14 min nəfər dinc sakin öldürülmüşdür.Onların kütləvi basdırılmasına 3 gün vaxt sərf etmişlər. Bu soyqırım qətliamları onlarla yaşayış məntəqələrində təkrarlanmışdır....
(Qazaxstan Prezidentinin Arxiv İdarəsi, F-811, D-36, səh.45-46).
16 iyun 1918-ci ildə Alma-Ata şəhərində ”qəbilələrarası münqişələr zamanı öldürülənlərin cədələrinin yığışdırılması ilə bağlı” Sanitar Şuranın təcili yığıncağı keçirilmişdir.
(QAAO, F-174, D-32, səh.56).
1918-ci ilin may-iyun aylarında bölgənin kəndləri (Qaratal, Ağsu, Bəyli, Sarıkənd, Lepsi, Baskay çay qolları boyunca) qanlı sular axınına dönmüşdür. Uyğur Türklərinin Kiçik Ağsu kəndi yer üzündən silinmişdir, faciə qurbanlarının anım xatirəsi şərəfinə Böyük Ağsu kəndində ucaldılmış abidə üzərində bu tarix cızılıb-“1918-1334” (il və qurbanların sayı).
Rus-kazak silahlılarının kütləvi hücumlarından canlarını qurtarmağa can atan Uyğurlar-Qırğızlar təqiblərə rəğmən qarlı dağlara çəkilmiş, xeyli hissəsi (25 min nəfər) isə Uyğurstan diyarının Quluca bölgəsinə (Çin dövlətinin qərbində) köçmüşlər. Boşaldılan yurdlara Rusiyanın Volqaboyu əyalətlərindən sürülən dili-dini yabançı əhali yerləşdirilmişdir.
1918-1921-ci illərdə Balxaş gölünün cənub hissəsində (ümumiyyətlə, Türküstan diyarında) kökənli xalqlara qarşı çar və bolşevik Rusiyasının törətdiyi soyqırım qətliamları XIX əsrin əvvəllərindən dövlət siyasətinin tərkib hissəsi olmuş, ilk növbədə tarixi minillərlər ərzində formalaşmış milli-mənəvi Təbəddülat-Mədəniyyət irsinin məhv edilməsi ilə yanaşı, təbii sərvətlərinin işğalına da yol açmışdır (Altay Dövlət və Şərqi Qazaxstan Dövlət universitetlərinin 2018-ci ildə birgə nəşr etdikləri “Çöl diyarında və Türküstanda (1918-1921-ci illərdə) vətəndaş müharibəsi....” monoqrafiyası: “Türküstan XX əsrin əvvəllərində....” əsəri, Daşkənd ş, 2000; Y.N.Qujvenko-Tsırlyapkina “Rus işi” uğrunda mübarizə: Türküstanda imperiya müstəmləkəsi”, 2022....).
Yeddiçayarası hövzəsinin Türk-Müsəlman xalqlarına qarşı rus ordu birləşmələrinin soyqırım qətliamları 1920-21-ci illərədək bütünlüklə Türküstan diyarında imperiya və işğal siyasətinin əsas tərkib hissəsi kimi həm də Türk xalqlarının parşalanması məqsədi güdüyündən quldur, silahllı dasnak dəstələrindən də istifadə edilmişdir (A.Ş.Qədirbəyov “Türküstan: 1917-1921-ci illərdə erməni diasporası və Daşnakstyun”, “Şərq xəbərləri” jurnalı, 2-ci sayı, 2013).
Kokand şəhər Tarix və Ölkəşünaslıq muzeyinin məlumatlarına əsasən 1917-ci il, 18-19 noyabr günlərində, 18-23 fevral 1918-ci il tarixdə bu şəhər əsl qətliam/soyqırım məkanına çevrilmiş, rus-daşnak birləşmələri 10 min nəfərdən çox əhalini amansızlıqla öldürmüş, şəhər bütünlüklə qarət edilmiş, yağmalanaraq dəmiryolu vasitəsi ilə daşınmışdır. Türküstan hərbi dairəsi qüvvələrinin komissarı Y.L.Perfilyevin (1890-1938) başçılıq etdiyi ordunun tərkibində olan hay-daşnak dəstələri xüsusilə fəallıq göstərdiklərini, bu soyqırım faciələrində bilavasitə iştirak etmələrini, dinc əhaliyə qarşı törətdikləri vəhşilijkləri guya “cihada qalxan Türk-Müsəlman əhalisindən özlərinni müdafə olunmaları” bəhanəsi ilə ört-basdır etməyə çalışmışlar (A.Vaynşteyn, “Yeni Türküstan” jurnalı, 1918-ci il, 1, 13 və 19-cu sayları; “Türküstan XX əsrin əvvəllərində....” toplusu, Daşkənd ş., 2000).
Türküstan diyarının 1916-1920-ci illər soyqırımından qurtulan Türk-Müsəlman xalqlarının xeyli hissəsi Şərqi Türküstana-Uyğur dövləti hüdudlarına sığınsalar da, faciə-fəlakət və soyqırım qətllərinə də tuş gəlmişlər. Uyğurstanda Qazax, Qırğız, Özbək, Uyğur....xalqlarının soyqırımı XX əsrin qanlı səhifələrində yad edilməkdədir.
Bu barədə növbəti yazılarda...
Qismət Yunusoğlu, Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
