Uzun illər doğum nisbətinin enməsi fonunda Avropa əhalinin ciddi azalması problemi ilə üzləşib. Məsələ ilə bağlı “Vaşinqton Post” qəzeti yazır ki, bu, bir çox hökumətlərin işçi qüvvəsinin azalması və iqtisadi müflisləşmə ehtimalı ilə bağlı narahatlığına səbəb olub:
“Beləliklə, hökumətlər “baby-bum” üçün faydaları, təşviqləri və ideologiyanı birləşdirməyə çalışır. Ancaq uşaqlı ailələr üçün ən güzəştli müavinətləri həyata keçirən ölkələr belə heç biri bu vəzifəni yerinə yetirməyib. Xüsusilə, Skandinaviya sakinlərinin doğum üçün iqtisadi stimulları var. Onlar güclü sosial rifah proqramlarının doğum nisbətinin kəskin azalmasının qarşısını ala bilmədiyini izah etmək üçün xüsusi komissiyalar yaratmalı olub.
Fransada da doğum nisbəti əhəmiyyətli dərəcədə azalıb - son on ildə 18 faiz. Orada prezident Emmanuel Makron doğum səviyyəsinin artırılmasının lehinə çıxış edib. İtaliya iki və ya daha çox uşağı olan işləyən analara bonuslar təklif edir. Keçən il Polşa ailələrə aylıq ödənişi artırıb - hər uşaq üçün ayda 220 dollar. Oktyabr ayında Polşa prezidenti iki və ya daha çox uşağı olan valideynlər üçün əhəmiyyətli vergi güzəştləri nəzərdə tutan qanunu imzalayıb. ABŞ-da da maliyyə təşviqləri nəzərdən keçirilir. Tramp administrasiyası artıq bəzi ilkin addımları atıb, yeni doğulmuş uşaqlar üçün (18 yaşına çatdıqdan sonra əldə edəcəyi) 1000 dollar vəsaitin ayırılması kimi”. Bu arada o da bəlli olub ki, ölkəmizdə də durum ürəkaçan deyil. Bu ilin yanvar-oktyabr aylarında Ədliyyə Nazirliyinin qeydiyyat şöbələrində 80 min 802 doğulan körpə qeydə alınıb. Dövlət Statistika Komitəsi bildirir ki, ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə əhalinin hər 1000 nəfərinə bu göstərici azalaraq 10,1-dən 9,5-ə düşüb. Komitənin məlumatına görə, ötən ilin yanvar-oktyabr aylarında Ədliyyə Nazirliyinin qeydiyyat şöbələrində 86 min 274 körpə qeydə alınmışdı. Azərbaycanda ümumiyyətlə son 10 ildə doğum 60 faiz azalıb. Qeyd edək ki, son illərdə Azərbaycanda doğum səviyyəsinin azalması demoqrafik inkişaf baxımından ciddi narahatlıq doğuran tendensiyalardan biri kimi diqqət çəkir. Əhali artımının zəifləməsi yalnız statistik göstərici deyil, eyni zamanda ölkənin sosial-iqtisadi gələcəyi, əmək bazarı, sosial təminat sistemi və milli təhlükəsizliklə sıx bağlı olan strateji məsələdir. Doğum səviyyəsinin azalmasının səbəbləri çoxşaxəlidir və bu proses uzunmüddətli perspektivdə bir sıra mənfi nəticələrə yol aça bilər. Doğum səviyyəsinin azalmasının əsas səbəblərindən biri sosial-iqtisadi amillərlə bağlıdır. Mənzil qiymətlərinin yüksəlməsi, kirayə bazarındakı çətinliklər, təhsil və səhiyyə xərclərinin artması gənc ailələrin maddi yükünü ağırlaşdırır. Bir çox ailə maddi imkanlarını nəzərə alaraq iki və ya daha çox uşaq sahibi olmaqdan çəkinir, bəziləri isə valideyn olmağı ümumiyyətlə gecikdirir. Xüsusilə şəhər mühitində həyat tərzinin bahalaşması doğum qərarlarına birbaşa təsir göstərir. Amma onu da qeyd edək ki, ölkə əhalisinin sayı iqtisadi göstəricilərə birbaşa təsir edir. Əhali sayının artması daxili istehlakın çoxalmasına və nəticə etibarilə iqtisadiyyatın stimullaşdırılmasına səbəb olur. Bu isə iqtisadi məsələlər baxımından az əhəmiyyətli amil deyil. İqtisadi və sosial sahədə stimullaşdırıcı addımların atılması həm də demoqrafik inkişaf üçün əlavə imkanlar yarada bilər. Bu baxımdan sosial yardım layihələrinin genişləndirilməsi, dövlət tərəfindən vətəndaşların mənzil təminatının yaxşılaşdırılması, uşaq pulunun verilməsi və digər bu tip təşəbbüslər vacib sayılır.
Təhsil səviyyəsinin yüksəlməsi və qadınların ictimai həyatda rolunun artması da doğum səviyyəsinə təsir edən amillər sırasındadır. Qadınlar getdikcə daha çox təhsil alır, peşəkar fəaliyyətə qoşulur və iqtisadi müstəqillik əldə edirlər. Urbanizasiya prosesi də demoqrafik davranışlara ciddi təsir göstərir. Kənd yerlərindən şəhərlərə köçən ailələr yeni sosial mühitə uyğunlaşarkən ənənəvi çoxuşaqlı ailə modelindən uzaqlaşırlar. Şəhər həyatının sürətli tempi, məhdud yaşayış sahəsi və fərdi həyat tərzinin ön plana çıxması daha az uşaq sahibi olma meylini gücləndirir. Bu tendensiya xüsusilə Bakı və digər iri şəhərlərdə daha aydın müşahidə olunur. Doğum səviyyəsinin azalmasının mənfi təsirləri uzunmüddətli perspektivdə daha qabarıq şəkildə özünü göstərir. Əvvəla, əhalinin yaşlanması prosesi sürətlənir. Gənc əhalinin payının azalması əmək bazarında işçi qüvvəsinin çatışmazlığına səbəb ola bilər. Bu isə iqtisadi artım tempinin zəifləməsi, istehsal gücünün azalması və dövlət büdcəsinə daxilolmaların məhdudlaşması kimi problemlər yaradır. Yaşlı əhalinin artması eyni zamanda sosial təminat və pensiya sisteminə əlavə yük deməkdir. Doğum səviyyəsinin azalması sosial struktura da mənfi təsir göstərir. Ailə institutunun zəifləməsi, nəsillərarası əlaqələrin azalması və sosial həmrəyliyin zəifləməsi kimi risklər meydana çıxır. Az uşaqlı ailələrdə gələcəkdə yaşlı nəslin sosial dəstək imkanları məhdudlaşa bilər. Bu isə həm dövlətin, həm də cəmiyyətin üzərinə əlavə məsuliyyət qoyur. Demoqrafik balansın pozulması regional inkişaf fərqlərini də dərinləşdirə bilər. Kənd və ucqar bölgələrdə əhalinin azalması məktəblərin, tibb müəssisələrinin və digər sosial infrastrukturun bağlanmasına səbəb olur. Bu isə bölgələrin sosial-iqtisadi cəhətdən daha da zəifləməsi və miqrasiyanın artması ilə nəticələnir. Milli təhlükəsizlik baxımından da doğum səviyyəsinin azalması risk amili kimi qiymətləndirilə bilər. Əhalinin say və struktur baxımından zəifləməsi uzunmüddətli perspektivdə ölkənin müdafiə və insan resursları potensialına təsir göstərir. Bu səbəbdən demoqrafik proseslər yalnız sosial deyil, strateji məsələ kimi də dəyərləndirilməlidir. Ümumiyyətlə, Azərbaycanda doğum səviyyəsinin azalması bir-biri ilə əlaqəli sosial, iqtisadi və mədəni amillərin təsiri altında formalaşan mürəkkəb prosesdir. Bu tendensiyanın mənfi təsirlərinin qarşısını almaq üçün ailə və uşaq siyasətinin gücləndirilməsi, gənc ailələr üçün sosial dəstək mexanizmlərinin genişləndirilməsi və dayanıqlı məşğulluq imkanlarının yaradılması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Ramil QULİYEV
