Berlində Ukrayna Prezidenti Vladimir Zelenski ilə ABŞ Prezidentinin elçiləri Stiven Vitkoff və Cared Kuşner arasında aparılan uzunmüddətli danışıqlar Ukrayna müharibəsinin hərbi mərhələdən siyasi həll müstəvisinə keçmək ehtimalının artdığını göstərir.
Almaniya kansleri Fridrix Merzin bu görüşlərdə birbaşa iştirak etməməsi, lakin prosesə ev sahibliyi etməsi də onu göstərir ki, əsas dialoq artıq Kiyev-Vaşinqton xəttində qurulur, Avropa isə daha çox müşahidəçi və təminatçı rolunda çıxış edir. Zelenskinin kompromisə hazır olduğunu açıq şəkildə bəyan etməsi, xüsusilə NATO üzvlüyündən imtina və mövcud cəbhə xəttində atəşkəs təklifi müharibənin əvvəlki mərhələləri ilə müqayisədə Kiyevin mövqeyində ciddi yumşalmanın baş verdiyini göstərir.
Lakin hələ də bu təkliflər Rusiyanın əsas strateji məqsədləri ilə uzlaşmır. Moskva üçün Ukraynanın NATO-ya üzv olub-olmaması yalnız formal məsələ deyil. Rusiya hesab edir ki, ABŞ və Avropa tərəfindən veriləcək hüquqi təhlükəsizlik zəmanətləri Ukraynanı faktiki olaraq Qərbin hərbi platformasına çevirir. ABŞ-ın təhlükəsizlik təminatı, hərbi təlimlər, silah tədarükü və mümkün infrastruktur yerləşdirilməsi NATO üzvlüyünün başqa ad altında davamı kimi qiymətləndirilir. Bu isə Rusiyanın müharibəyə başlayarkən irəli sürdüyü əsas tələblə - Ukraynanın Qərbin hərbi dayaq nöqtəsinə çevrilməməsi prinsipi ilə ziddiyyət təşkil edir.
Atəşkəsin mövcud cəbhə xəttində dondurulması da Moskva üçün qənaətbəxş variant deyil. Rusiya Konstitusiyasında öz ərazisi elan etdiyi Donetsk, Luqansk, Zaporojye və Xerson vilayətlərinin hamısına faktiki nəzarət etmir. Belə bir mərhələdə atəşkəs Rusiyanın müharibəni yarımçıq dayandırması, Ukraynanın isə vaxt qazanaraq yenidən silahlanması deməkdir. Moskva üçün bu gedişât 2014-2022-ci illər arası Donbas təcrübəsinin təkrarı kimi görünür və Kremlin düşüncəsinə görə, bu, strateji məğlubiyyət risqini artırır. Rusiya rəhbərliyi açıq şəkildə göstərir ki, “dondurulmuş münaqişə” yox, geri dönməz siyasi nəticə istəyir.
Bununla yanaşı, Moskva Zelenski administrasiyasına və ümumilikdə Qərbin uzunmüddətli öhdəliklərinə etibar etmir. ABŞ-da administrasiyaların tez-tez dəyişməsi, Avropada siyasi parçalanma və əvvəlki razılaşmaların icra olunmaması Rusiya üçün istənilən təhlükəsizlik təminatını qeyri-sabit edir. Bu səbəbdən Kremlin mövqeyi ondan ibarətdir ki, yalnız hüquqi, ərazi və hərbi baxımdan yekun nəticə verən razılaşma qəbul edilə bilər.
ABŞ üçün Zelenskinin irəli sürdüyü kompromislər prinsipcə cəlbedici görünür. NATO üzvlüyündən imtina Avropada birbaşa Rusiya-NATO toqquşması risqini azaldır, atəşkəs isə maliyyə və siyasi yükü yüngülləşdirir. Xüsusilə Tramp komandasına yaxın çevrələrin yanaşması müharibənin dondurulması, ABŞ-ın birbaşa iştirakdan yayınması və məsuliyyətin daha çox Avropanın üzərinə qoyulması üzərində qurulub. Bununla belə, Vaşinqton bu məsələdə təkbaşına qərar verə bilmir. Şərqi Avropa ölkələrinin etirazları, ABŞ Konqresində Ukrayna məsələsinin daxili siyasi mübarizə alətinə çevrilməsi və Ukraynaya veriləcək hüquqi təhlükəsizlik zəmanətlərinin Rusiya ilə birbaşa qarşıdurma risqi yaratması Vaşinqtonu ehtiyatlı davranmağa vadar edir.
Rusiyanın real olaraq razılaşa biləcəyi şərtlər maksimum istəklərdən daha dar çərçivədə formalaşır. Moskva üçün minimum məqbul variant Ukraynanın NATO-dan hüquqi və uzunmüddətli imtinası, Rusiya ordusunun nəzarətində olan ərazilərdən geri çəkilməməsi və ABŞ-ın Ukraynaya avtomatik hərbi müdaxilə öhdəliyinin olmamasıdır. Bu şərtlər daxilində cəbhə xətti de-fakto sərhəd kimi qəbul edilə, lakin münaqişənin hüquqi baxımdan açıq qalması ilə “gərgin sülh” modeli yarana bilər. Əvəzində Qərb sanksiyalarının mərhələli və seçici şəkildə yumşaldılması gündəmə gələ bilər.
Hazırda Moskvanın razılaşmaya tələsməməsinin əsas səbəbi onun vaxtın öz xeyrinə işlədiyini düşünməsidir. Ukraynanın insan resursları və iqtisadi imkanları tədricən azalır, Qərbdə müharibə yorğunluğu dərinləşir, ABŞ-da isə siyasi qeyri-müəyyənlik davam edir. Bu şəraitdə, Kremlin hesablamasına görə, bir qədər də təzyiq göstərmək onun mövqelərini danışıqlar masasında daha da gücləndirə bilər. Məhz bu səbəbdən Zelenskinin hazırkı kompromis təklifləri Moskva tərəfindən yetərli sayılmır və müharibənin siyasi həlli üçün tərəflərin mövqeləri hələ də ciddi şəkildə üst-üstə düşmür.
Akif NƏSİRLİ
