Tez-tez ictimai müzakirələrdə Rusiyanın özünə yaxın bir şəxsi Azərbaycan diasporunun rəhbərliyinə gətirmək istədiyi barədə iddialar səslənir. Bu məsələ emosional yox, soyuqqanlı və əsaslı təhlil olunduqda daha aydın görünür. Diaspor qurumları birbaşa siyasi hakimiyyət mexanizmi olmasa da, dövlətlər üçün mühüm yumşaq güc alətidir və məhz bu xüsusiyyət onları geosiyasi təsir obyektinə çevirir.
Əgər Rusiya Azərbaycan diasporunun başına özünə loyal bir fiqur gətirə bilsə, bununla Azərbaycanı birbaşa idarə etmək imkanına sahib ola bilməz. Lakin bu, Azərbaycan haqqında beynəlxalq mühitdə formalaşan təsəvvürlərə təsir göstərmək, diasporun potensialını zəiflətmək və milli mövqeləri neytrallaşdırmaq baxımından effektiv vasitəyə çevrilə bilər. Belə bir rəhbərlik diaspor adından Rusiyaya sərfəli mövqeləri səsləndirə, Qarabağ, Zəngəzur, regionda təhlükəsizlik, Qərblə münasibətlər kimi mövzularda rəsmi Bakının xəttindən fərqli açıqlamalar verə bilər. Bu, həm Rusiyanın öz mediasında “Azərbaycan diasporu belə düşünür” görüntüsü yaratmasına, həm də Azərbaycan cəmiyyətində çaşqınlıq və parçalanma formalaşdırmasına xidmət edər.
Digər risq diasporun daxildən zəiflədilməsidir. Milli mövqeli, fəal şəxslərin kənarlaşdırılması, diasporun siyasi və ictimai təsirdən uzaqlaşdırılaraq sırf folklor, mətbəx və bayram tədbirləri ilə məhdudlaşan sosial kluba çevrilməsi bu strategiyanın əsas elementlərindəndir. Gərgin dövrlərdə, müharibə, beynəlxalq təzyiq və ya sanksiyalar fonunda diasporun susdurulması Rusiyanın əlində əlavə üstünlük yaradar. Bununla paralel olaraq Rusiyada yaşayan azərbaycanlıların biznes, miqrasiya və hüquqi statusundan təzyiq aləti kimi istifadə olunması diaspor daxilində qorxu mühiti formalaşdıra bilər. Mesaj adətən açıq deyil, dolayı olur: loyal davranış problemsiz həyat deməkdir.
Daha uzunmüddətli perspektivdə Moskva ilə koordinasiya olunan alternativ diaspor mərkəzinin formalaşdırılması mümkündür. Bu mərkəz rəsmi Bakı ilə deyil, Rusiya strukturları ilə əlaqəli işləyər və gələcəkdə Azərbaycan daxilinə təsir kanalı kimi istifadə oluna bilər.
Beləliklə, diaspor tədricən milli maraqları ifadə edən subyektdən xarici siyasət alətinə çevrilmiş obyektə transformasiya olunar.
Bu model Rusiyanın digər xalqların diasporları ilə işlədiyi təcrübədə dəfələrlə müşahidə edilib. Gürcü diasporu 2008-ci ildən sonra, Ukrayna diasporunun Rusiyadakı “rəsmi” qanadı 2014-dən sonra, həmçinin tatar və başqırd diaspor strukturları bu mexanizmin müxtəlif elementlərini yaşayıb. Ümumi xətt adətən eynidir: “bir mərkəz” prinsipi yaradılır, alternativ strukturlar marginallaşdırılır, rəhbərlik təhlükəsizlik baxımından asılı şəxslərdən seçilir, siyasi mövzular kənarlaşdırılır və diaspor adından Kremlin xətti yayılır. Açıq repressiya nadir hallarda tətbiq olunur, əvəzində vergi yoxlamaları, miqrasiya problemləri və polis “profilaktikası” ilə səssiz itaət təmin edilir. Müstəqil qruplar yarandıqda isə intriqalar, maddi təkliflər və “radikal” damğası ilə parçalanma yaradılır.
Bu modelin Azərbaycana tətbiq oluna bilməsinin səbəbləri də kifayət qədər realdır. Rusiyada azərbaycanlıların sayı çoxdur, biznes və miqrasiya asılılığı yüksəkdir, diaspor strukturları isə hələ tam institusionallaşmayıb. Bununla belə, Rusiya bu mexanizmi Polşa, Almaniya və ABŞ kimi ölkələrdə tətbiq edə bilmir. Bu da göstərir ki, məsələ Rusiyanın gücündən çox, mühitin dayanıqlılığı və diasporun təşkilatlanma səviyyəsi ilə bağlıdır.
Azərbaycan diasporunun bu cür gedişata qarşı əsas silahı özünümüdafiə refleksidir. Şəffaflıq və legitimlik tələbi burada açar rolu oynayır. Diaspor rəhbərliyinin necə formalaşdığı, kim tərəfindən maliyyələşdirildiyi və kimə hesabat verdiyi açıq olmalıdır. Təyinatla yox, seçki yolu ilə formalaşan rəhbərlik prinsipi qorunmalıdır. Bir mərkəzin ələ keçirilməsi diasporun sonu demək deyil. Gənclərdən ibarət şəbəkələr, peşəkar birliklər, müstəqil media və sosial platformalar alternativ təsir kanalları yarada bilər. Rusiya məhz nəzarət edə bilmədiyi bu cür şəbəkələrdən çəkinir.
Diasporun yalnız Moskva üzərindən deyil, birbaşa Azərbaycan dövləti və ictimaiyyəti ilə əlaqədə olması, faktları rəsmi qurumlara, deputatlara və mediaya çatdırması da vacibdir. Rusiya yönlü və ya manipulyativ bəyanatların faktlarla açıq şəkildə ifşa olunması avtoritar idarəetmə modellərinin sevmədiyi ictimai müzakirə mühitini yaradır. Eyni zamanda diaspor üçün qırmızı xətlər müəyyən edilməlidir: Qarabağ məsələsi, Azərbaycanın suverenliyi və xarici dövlətlərin daxili işlərə müdaxiləsinin yolverilməzliyi. Bu xətləri keçən şəxslər diaspor adından danışmaq legitimliyini itirməlidir.
Nəticə etibarilə, Rusiya bu cür cəhdlər göstərə bilər və müəyyən hallarda göstərir. Lakin diaspor parçalanmamış, məlumatlı və təşkilatlanmış olduqda bu planlar tam işlək olmur. Ən böyük risq resurs çatışmazlığı yox, qorxu və laqeydlikdir. Diaspor gücü tək bir fiqurun əlində deyil, şəffaf, şəbəkə əsaslı və kollektiv legitimliyə söykənən strukturda formalaşır. Bu prinsiplər qorunduğu halda istənilən xarici təsir cəhdi neytrallaşdırıla bilər.
Akif NƏSİRLİ
