Əvvəla, “Borçalının Kosalı eli” kitabının müəllifi dostum, eloğlum, filoloq-naşir, vətənpərvər insan Əhmәd Ziyәddin oğlu Əliyev haqqında bir neçə kəlmə demək istəyirəm. Mən Kooperasiya Universitetində saathesabı dərs deyərkən Əhməd müəllimlə tanış oldum. İstiqanlı, ünsiyyətli, Borçalısevər Əhməd müəllimlə sanki çoxdan tanış idik. O, mənim “Qarayazı” kitabımın iki cildini təmənnasız çap etdi. Hətta Moskvadakı qohumları vasitəsilə kitabların satışını da təşkil etdi. Məlum olduğu kimi, elsevərlik olmasa millətsevərlikdən söhbət gedə bilməz. Bu baxımdan Əhmәd Ziyәddinoğlunun elsevərliyi, vətənsevərliyi və millətsevərliyi vəhdət təşkil edir: “Mәnim әn böyük amalım, arzum Borçalını aranlı-dağlı vahid, Azәrbaycanı isә Tәbrizli-Qarabağlı-İrәvanlı-Dәrbәndli bütöv, qüdrәtli bir dövlәt kimi görmәkdir.
“Dörd yerә bölünmüş Azәrbaycanım,
Yanan sәn deyilsәn, canımdı, canım!”
Bu gün dә elim-obamla çox sәmimi qohumluq münasibәtlәrim var, hәr zaman gediş-gәlişim olub”. Bəli, Borçalıya qırılmaz tellərlə bağlanan Əhməd müəllimin Azərbaycanı bütöv qüdrətli görmək istəyi ilə döyünən böyük ürəyi vardır.
Ə.Əliyev 2001-ci ildәn Azәrbaycan Kooperasiya Unversitetinin nәşriyyat şöbәsinin müdiri vәzifәsindә çalışır. Azәrbaycan Kütlәvi İnformasiya Vasitәlәri İşçilәrinin Hәmkarlar İttifaqının “Qızıl qәlәm” mükafatı laureatıdır.O, bu kitabı yazmasa da Bopçalıya böyük xidmət göstərmişdir: “Mәnim üçün Ulu Borçalı, onun ağır ellәri, aşıq-ozan yaradıcılığı vә bir dә bu yerlәrin yetirdiyi tanınmış şәxsiyyәtlәri ilә yanaşı, ictimai-siyasi mühiti dә hәmişә önәmli olmuşdur.”
O, Aşıq Ziyәddin Borçalının, Böyük Muğanlı kәndindәn Qәrib Qәhraman oğlu Şabanovun, Vahid Ömәrlinin, şair İsmayıl İlmәzlinin, Lejbәddin kәndindәn şair Əziz Borçalının, II Kosalı kәndindәn Mövlud Əfәndinin, Qәrbi Azәrbaycanın Qarakilsә mahalından Aşıq Aydın Rzanın, şair Dәvriş Osman Əhmәdoğlu vә Suddarxan Kazımovun kitablarının redaktor-naşiri olaraq, hәm nәşrә hazırlamış, hәm dә çap etmişdir. Müəllif əzab-əziyyətlə ərsəyə gətirdiyi kitabın əsas məramını belə göstərmişdir:“Borçalının Kosalı eli” etnoqrafik toplu kitabında әsas mәqsәdim bu qәdim türk obasını vә onun gәlib-getmiş övladlarını geniş oxucu kütlәsinә çatdırmaq olub. Kitabda Kosalının bir çox ağsaqqallarını, sәnәt adamlarını, müxtәlif peşә sahiblәrini tanıtmaqla yanaşı, hәm dә bu kәndin tarixi keçmişi, adәt-әnәnәsi haqqında vә şәcәrәlәrin mövcud olması barәdә mәlumat-bilgi almış olacaqlar. Artıq bu el-oba haqqında yazılan beşinci kitabdır. Amma mәnә elә gәlir ki, bu kitablardan sonra da nә vaxtsa yeni-yeni kitablar yazılacaqdır. Üstәlik, kitablardakı hәr bir yazı özünün maraq әhatәsinә görә diqqәti çәkir. İnanıram ki, doğma el-oba naminә çәkilmiş әzab-әziyyәtimizә biganә qalmayacaqlar, sabahımızı daha nurlu görmәk istәyәn hәr kәs tәrәfindәn qәdirşünaslıqla qarşılanacaq vә onların stolüstü kitabına çevrilәcәk.”
Əhmәd Ziyәddin oğlu Əliyevin 2025-ci ildə “Kooperasiya” nәşriyyatında hazırlanmış 512 sәhifəlik Borçalışünaslığa dəyərli töhfə olan “Borcalının Kosalı eli” (Etnoqrafik toplu) adlı möhtəşəm kitabının redaktoru fәlsәfә elmlәri doktoru Vahid Ömərli, ideya müәllifi vә sponsoru Mәhәmmәd Abdulla oğlu Hüseynov, rәssamı Yasәmәn Əhmәd qızı Əliyeva, tәrtibatçıları Hacı İsmayılov, Ufiq Əliyevdir.
Kitabın yazılma səbəbi haqqında Ə.Ziyyəddinoğlu deyir: “Sadәcә olaraq bir filoloq, bir müәllim, Vәtәn tәәssübü çәkәn bir vәtәndaş kimi, daxilimdәki doğma Vәtәn, yurd sevgisi, torpaq istәyi mәni bu işә sövq etdi, öz daxili hisslәrimin hökmü, eyni zamanda Mәhәmmәd Abdulla oğlu Hüseynovun tәklifi vә tәkidi ilә bu kitabı yazmağa başladım. Bu kitab bәzәn şirin xoş tәәssüratlı, bәzәn dә sızıntılı - göynәrtili olsa da, Vәtәnә çevrilmiş Borçalı-Kosalı eli haqqında yazılmış bir kitab olmasını istәdim.”
“Borçalının Kosalı eli” adlı kitab Ulu Borçalının qәdim kәndlәrindәn olan Kürustu Kosalıya hәsr olunub. Kәndin tarixi kecmişinә aid X-XX əsrlərin qaynaqlarındakı bilgilәrә nәzәr salınmış, kəndin tarixi yazılarkən Ərәb coğrafiyaçısı Əl-Bәlazurinin, XI yuzildә isә әrәb sәyyahı İdrisinin, daha sonra İbn Xordadbehin əsərlərinə, “Qarabağnamәlәr”ə, Baqrationi Vaxuştinin əsərlərinə, İstanbul Başkanlıq Arxivindә saxlanılan 1728-ci ildә tәrtib olunmuş “Dәftәri-Mufәssәli-Əyalәti-Tiflis” adlı qaynağa, on sәkkizinci yüzillikdә Borçalını gәzmiş Guldenştedtin sәyahәtnamәsinə, Tiflisdə nəşr olunan “Qafqaz” ictimai-siyasi qəzetinə, “Записки Кавказского отдела Императорского Русского географического общества Книжка ХХХ Д.Д.Пагирев”, “Алфавитный указатель к пятиверстной карт Кавказского края (Издания Кавказского Ваенно топографического отдела Тифлис 1913) kitablarına, “Сборник материалов для описаня Тифлисской Губернии” (том 1, вып.1,Тифлис 1870) kitabına, Övliya Çələbinin “Səyahətnamə” əsərinə, on doqquzuncu yuzilliyin әvvәllәrindә sәfәrә cıxan gorkәmli Azәrbaycan alimi, yazıçı İsmayıl bәy Qutqaşınlının mәşhur “Sәfәrnamә” әsәrinә, 19-cu yüzilin ortalarında Tiflisdә yaşamış rus şairi Yakov Polonskinin, P.K.Juzenin V.F.Minorskinin, tanınmış Borçalışünas alim Ş.Mәmmәdlinin “Alın yazımız” (Tbilisi, 1997), Mehdixan Vәkilovun “Vurğunun tәrcümeyi-halı”, Türkiyәli tәdqiqatçı Muammer Kemaloğlunun “Dәdә Qorqud-dastan icrә tarix”, әrәbşunas alim Nailәxanım Vәlixanlının əsərlərinə, indiyә kimi Kosalı haqqında yazılmış İ.B.Umudlunun “Vәkiloğulları” (Bakı, 2003), İsrafil Mәdәt oğlu Mustafayevin “Kosalı, kosalılar vә mәn” (Bakı, 2006), professor Mәhәbbәt Mәmmәdov, şair Osman Əhmәdoğlu vә Kamal Mәmmәdovun birgә yazdıqları “Dәmirçihasannı”, şair-araşdırmaçı Osman Əhmәdoğlu vә müәllim Suddarxan Kazımovun “Kosalı eli - Sadıxlı ocağı – Borçalı” (Bakı, 2020) kitablara, tarixi sənədlərə, xəritələrə istinad edilmişdir.
Ə.Ziyəddinoğlu kitabda Kosalı kəndinin XX əsrin 20-30-cu illərində sovet hakimiyyətinə qarşı Dəli Əhmədin başçılığı baş vermiş qaçaqçılıq hərəkatı, əhalisinin sayı, maddi, mənəvi mədəniyyəti, dini və dünyəvi təhsili, ziyalıları, sadә insanları, eyni zamanda kәnddә yaşayan nәsillәrin şәcәrәsi, Birinci və İkinci Kosalıdakı nəsillər haqqında,5eləcə də mәşhurları İsa Sultan, Hacı Əhmәd Sultan, şairlәri: Sәdi bәy Arif (Muftizadә), şair Movlud Əfәndi, şair Nәsib Musa, şair-hakim Fәrman Əfәndiyev,әmәk qәhrәmanları “Lenin” ordenli Mustafa İsa oğlu Əliyev (I Kosalı), “Lenin” ordenli Bayram Osmanov (I Kosalı), “Qırmızı Əmәk Bayrağı ordenli” Əhmәd Sadıqov (I Kosalı), Aşır Mәmmәdov (I Kosalı), Allahverdi Hacıyev (I Kosalı), Ziyadxan (Zilli) Eminov, veteran muәllimlәr Ruxsarә Əliyeva, Qәdir Əliyev, İsrafil Mustafayev, Kәrәm Sadıxov, Mahal Mustafa oğlu Eminov, Almaz Mәmmәdov, Abdulla Əmirasdan oğlu Babayev, alimlәri Mәhәbbәt Aşır oğlu Mәmmәdov, Bilal Əfәndiyev, tibb uzrә fәlsәfә doktorları: Rafail Ziyadxan oğlu Eminov, Fatma Hidayәt qızı Əliyeva, hәkimlәri Tahir Ziyadxan oğlu Eminov, İsmayıl Alı oğlu Suleymanov, Mәhәmmәd Aşır oğlu Mәmmәdov, Xәdicә, Ayna vә Mahirә Hidayәt qızı Əliyevalar vә Sәttar Alı oğlu Əliyev el ağsaqqalları Muxtar Musa oğlu Əliyev, Ordenli Mustafa, Musa Babayev, Dilәnçi Sadıqov, pәhlәvanları Hәvillah Sadıxlı haqqında məlumat vermişdir.
Kitab olduqca maraqlı bədii-publisistik dildə yazılmışdır. Müəllif yeri gəldikcə gənclərin Kosalını tərk etmələrinə təəssüf edir, özünün yurd sevgisini, doğulduğu torpağa məhəbbətini ifadə edir: “50 ilә yaxındır Bakıdayam, ancaq hәlә dә, özümlә bәrabәr “Paralanmış Borçalı” boyda ürәk ağrısı, ürәk qubarı gәtirmişәm. Elindən-obasından iqtisadi vəziyyətin ağırlığı ucbatından başqa ölkələrə köçüb yadlaşan kosalıları öz doğma yurduna bağlanmaq çağırışıdır.
Kitabın tərtibi də olduqca yüksək səviyyədədir. Çünki Əhmәd Ziyәddinoğlu təkcə tanınmış filoloq deyil, həm də peşəkar naşirdir.
Bir kənd haqqında belə ətraflı, hərtərəfli ensiklopedik bilgi vermək hər adamın işi deyildir. Bu işin öhdəsindən yalnız ürəyi el-oba sevgisilə döyünən dostumuz Əhmәd Ziyәddin oğlu Əliyev gələ bilərdi. Ona cansağlığı, yaradıcılıq uğurları arzulayırıq!
Vahid Ömərli AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun aparıcı elmi işçisi Eldar Mövlud oğlu Əliyev Milli Kosmik Agentliyinin aparıcı elmi işçisi
