Qasım Hacıyev: “Azərbaycanın mədəni-dini irsinə zərbə vuran o xarici arxeoloqlar da cəzasız qalmamalıdır”
Ukraynanın tələbinə əsasən Krımda qazıntı işləri apardığı iddia edilən Ermitaj muzeyinin əməkdaşı, rusiyalı arxeoloq Aleksandr Butyagin Polşada saxlanılıb. Bu barədə xarici media yazıb.
Dövlət Ermitaj Muzeyinin mətbuat xidmətindən Kommersant-a bildirilib ki, arxeoloq A.Butyagin arxeoloji tədqiqatlar üçün müəyyən edilmiş beynəlxalq standartlara - həm hüquqi, həm də etik standartlara ciddi şəkildə riayət edib. “Butyagin Ukraynanın tələbi ilə Varşavada saxlanılıb. O, Krımda arxeoloji qazıntılar zamanı "mədəni irsi məhv etməkdə" ittiham olunur”-deyə mətbuat xidmətindən bildirilib. Arxeoloqun 40 gün müddətinə həbs edildiyi bildirilir. Alimin Ukrayna hakimiyyətinin icazəsi olmadan Kerçdəki "Qədim Mirmekion Şəhəri"ndə qazıntılar apardığı deyilir. Müstəntiqlər onun hərəkətlərinin mədəni irs obyektinə 200 milyon qrivna (təxminən 369 milyon rubl) ziyan vurduğuna inanırlar.
Butyagin Krımda arxeoloji qazıntılar zamanı mədəni irsi məhv etməkdə ittiham olunaraq saxlanılıb.
Bu hadisəni keçmişdə, yəni torpaqlarımız işğal altında olduğu dövrlərdə Azərbaycan ərazilərində həyata keçirilən qanunsuz arxeoloji qazıntılar aparan xarici alimlərin cəzasız qalması məsələsi ilə müqayisə etsək, Avropanın hüquq-mühafizə orqanlarının bizə qarşı ədalətsiz mövqeyini görə bilərik.
Çox maraqlıdır ki, uzun illər Qarabağda qanunsuz arxeoloji qazıntılar aparan, mədəni irsimizin məhv edən Avropa və erməni arxeoloqlarına qarşı beynəlxalq hüquq müstəvisində heç bir addım atılmayıb. Halbuki, Böyük Britaniya vətəndaşı Piter Cons Endryus, Tanya Kristin Kinq, İrlandiya vətəndaşı Con Mürrey və İspaniya vətəndaşı Yolanda Fernandes-Halvay kimi xarici arxeoloqlar Azıx mağarasında qanunsuz qazıntı işləri aparıblar. Hətta artıq məhv olmuş qondarma “Arsax” “rəhbərliyi vaxtilə onları “Vaçaqan Barepaşt” medalı ilə təltif də edib.
Biz bir neçə əcnəbi arxeoloqun adını çəkdik, halbuki, onların sayı daha çoxdur. Onlar Ermənistan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya İnstitutunun əməkdaşları ilə birgə bizim ərazilərimizdə qanunsuz arxeoloji qazıntı işləri aparıb, mədəni irsimizi məhv ediblər, yağmalayıblar. Amma onların heç biri hüquqi müstəvidə cəza almayıb.
“Onlarda ədalət olsaydı, çoxdan o arxeoloqlara qarşı hüquqi müstəvidə tədbir görərdilər”
Tarix elmləri doktoru, professor Qasım Hacıyev bildirdi ki, “Bakı-Xəbər”ə XIX əsrin sonları XX əsrin əvvəllərində Rusiya Elmlər Akademiyasının bəzi təşkilatlarından Azərbaycanda arxeoloji kəşfiyyat aparmaq üçün Xanıkov, Dorun, Slesani kimi alimlər gəlmişdi və onlar o vaxt ərazilərimizdə xeyli faydalı işlər gördülər. O qeyd etdi ki, keçən əsrlərdə fransız arxeoluqu Jak de Morqan da Azərbaycanın Cənub bölgəsində, Lənkəranda, Astarada, Lerikdə arxeoloji tədiqiqatlar aparıb və yığdığı materailların hamısını Fransaya aparıb. Q.Hacıyev qeyd etdi ki, XX əsrin 30-40-cı illərində rus alimləri Azərbaycan ərazisində arxeoloji qazıntılar aparıblar, bizə xeyirləri olub, həm mütəxəssislərimiz yetişib, həm də o materiallar Azərbaycanda qalıb. O dövrdə Danielyan kimi arxeolor da olub ki, onlar Azərbaycan ərazisində arxeoloji qazıntılar aparıb, amma o materialları saxtalaşdırıblar. “Başqa milətlərə mənsub alimlərin ölkəmizin ərazisində arxeoloji qazıntılar aparması faktdır. Amma Azərbaycan tarixinə, arxeologiyasına ən böyük zərbəni ermənilərin və onların xaricdəki dostlarının Qarabağda apardıqları qanunsuz arxeoloji kəşfiyyat işləri vurub. Avantürüst bir adamı gətirib Qarabağda tədqiqata cəlb etdilər, Şahbulaq qalasının adını dəyişib “Tiqranakert” qoydu, abidələrimizi saxtalaşdırdı. Ermənistan xarici alimləri işğal etdiyi Qarabağa gətirdi, onlar Azıx mağarasında qanunsuz arxeoloji qazıntılar, tədqiqatlar apardılar, oranın altını üstünə çevirdilər, dəfələrlə yazılmış və təsdiqini tapmış faktları dəyişib təhrif etdilər, saxtalaşdırdılar. Şuşada və onun ətrafında qanundan kənar işlər görüb hər şeyi saxtalaşdırmağa çalışdılar. AMEA-nın Tarix İnstitutunda (Tarix və Etnologiya İnstitutu) Qarabağ tarixi şöbəsinin müdiri olanda Qarabağda aparılan qanunsuz qazıntıların dayandırılması ilə bağlı beynəlxalq instansiyalara məktublar yazmışıq, müraciətlər etmişik, etirazımızı bildirmişik. Çox təəssüflər olsun ki, beynəlxalq təsisatlar heç vaxt Azərbaycan alimlərinin səslərini eşitmək istəmədilər. UNESCO-ya da müraciətlərimiz nəticəsiz qaldı.
O vaxt erməni arxeoloqları hətta Avropanın müxtəlif ölkələrindən-İsveçdən, İsveçrədən, Norveçdən, Belçikadan alimlər dəvət edib öz cinayətlərinə şərik edirdilər ki, qanunsuz qazıntı işlərində üzə çıxan materialları saxtalaşdırsınlar”.
Q.Hacıyev qeyd etdi ki, son illərdə UNESCO-nun Cənubi Qafqazın mədəni irsinin vəziyyətini öyrənmək üçün komissiya yaratdığına dair xəbərlər yayılsa da, təəssüf ki, onlardan hər hansı bir addım görmədik. “Düşünürdük ki, UNESCO-nun bu komissiyası bölgəyə gələr və Ermənistanın törətdiyi mədəni irs cinayətlərini, dağıtdıqları abidələri siyahıya alarlar. Amma çox təəssüf ki, gəlmədilər. İndi azad ərazilərdə arxeoloqlarımız işləyir. O abidələrin əksəriyyəti dağıdılıb.
Amma bunların heç birinə Avropa təşkilatları, beynəlxalq qurumlar öz münasibətini bildirməyib. O vaxt erməni “arxeoloq” Hamlet Petrosyan Şahbulaqdan yığdığı materialların hamısını İrəvana apardı. Amma yenə də beynəlxalq qurumlar, mədəniyyət abidələrinə nəzarət edən heç bir qurumun reaksiyasını görmədik.
Azərbaycan dəfələrlə müraciət etsə də, bu məsələyə laqeyd yanaşıldı.
Amma indi deyirlər ki, Krımda rus alimi qanunsuz arxeoloji qazıntılar aparıb, Ukraynanın tələbi ilə indi onu həbs ediblər. Bəs Avropa təşkilatları Azərbaycan ərazisində illərlə qanunsuz arxeoloji tədqiqat aparan xarici alimlərə qarşı niyə tədbir görmək istəmir? Onlarda ədalət olsaydı çoxdan o arxeoloqlara qarşı hüquqi müstəvidə tədbir görərdilər. Özlərinə gələndə qanuna əməl edirlər, bizə gələndə qanunu tapdalayırlar. Biz də istəyərdik ki, Azərbaycan ərazisində qanunsuz arxeoloji qazıntı aparan, tariximizi saxtalaşdıran, xarici elmi jurnallarda saxta fikirlər irəli sürən, əsassız, qeyri-elmi məqalələr çap etdirən əcnəbi arxeoloqlar da məsuliyyətə cəlb edilsinlər. Azərbaycanın mədəni-dini irsinə zərbə vuran o xarici arxeoloqlar da cəzasız qalmamalıdır”-deyə Q.Hacıyev bildirdi.
İradə SARIYEVA
