Yaponiya paytaxtı 19-20 dekabr tarixlərində keçiriləcək mühüm "Mərkəzi Asiya + Yaponiya" sammitinə ev sahibliyi etməyə hazırlaşır. Yaponiyanın baş naziri Sanae Takaiçi görüşə böyük ümidlər bəsləyir və tədbiri nadir metallar, uran, qaz və digər ehtiyatlarla zəngin olan regionla əlaqələri dərinləşdirmək üçün bir fürsət kimi görür.
Məqsəd iqtisadi təhlükəsizliyi gücləndirmək və dekarbonizasiya texnologiyalarından tutmuş infrastruktur tikintisinə qədər geniş sahələrdə əməkdaşlığı genişləndirməkdir. Sammit çərçivəsində Yaponiyanın baş naziri həmçinin Mərkəzi Asiya ölkələrinin liderləri ilə ikitərəfli danışıqlar aparacaq.
Qeyd edək ki, 1991-ci ildə SSRİ-nin dağılmasından və keçmiş Orta Asiya respublikaları müstəqillik əldə etdikdən sonra onların köməyinə ilk gələnlərdən biri olan Yaponiya C5+1 əməkdaşlıq formatını təklif edib. O, regionda həll edilməli problemlərlə bağlı vahid bir qurum yaradılması təklifini irəıi sürən lk oyunçu oldu. Yaponiyanın indiki dəstəyi də infrastrukturun tikintisi və modernləşdirilməsi sahəsində əməkdaşlığa yönəlib: su təchizatı və kanalizasiya sistemlərindən tutmuş hava limanlarına, istilik stansiyalarına və dəmir yollarına qədər geniş sahəni əhatə edir. Yardım məktəblərin təmirinə, xəstəxana avadanlıqlarına və bu gün də fəaliyyət göstərən biznes və kənd təsərrüfatı mütəxəssisləri üçün təlimlərə də şamil edilib. Digər ölkələr belə layihələrdə iştirak etməyib. Belə əməkdaşlığın faydaları hər iki tərəf üçün aydındır. Yaponiya yeni bazarlara və regionun zəngin təbii resurslarına çıxış əldə edir. Bu, Tokioya mürəkkəb geosiyasi şəraitdə riskləri şaxələndirməyə, yeni xammal və bazar mənbələrini təmin etməyə, enerji və iqtisadi təhlükəsizliyini gücləndirməyə imkan verir. Mərkəzi Asiya ölkələri də öz növbəsində yüksək keyfiyyətli xidmətlər və regional üstünlük əldə etməyə can atmayan etibarlı tərəfdaş əldə edirlər. Ümumi maraqlara həmçinin regional təhlükəsizlik, terrorizm və ekstremizmə qarşı mübarizə, yaşıl texnologiyaların inkişafı və karbonsızləşdırma, mədəni əlaqələrin genişləndirilməsi daxildir. 20 ildir ki, Mərkəzi Asiya ölkələri Yaponiya ilə nazirlər səviyyəsində dialoq aparır. İndi Yaponiya hökuməti prosesi sammit görüşlərinə keçirməyə qərar verib. Risklərin Qiymətləndirilməsi Qrupunun direktoru Dosym Satpayev qeyd edir: “Tarixən Tokionun daha aktiv olduğu digər regionlardan fərqli olaraq, Mərkəzi Asiya heç vaxt Yaponiyanın əsas strateji prioritetləri sırasında olmayıb. Yaponiyanın baş nazirinin regiona sonuncu rəsmi səfəri 2015-ci ildə, Şinzo Abe daha çox şou xarakteri daşıyan səfərlə yadda qalıb. Yaponiya öz marağını nümayiş etdirmək istəyirdi, lakin bu, Asiya ölkələri arasında ticarət əlaqələrinin əhəmiyyətli dəyişməsi ilə nəticələnmədi. Mərkəzi Asiyanın ilk beş ticarət tərəfdaşına ənənəvi olaraq Çin, Rusiya, Avropa ölkələri və Hindistan daxildir, lakin Yaponiya onların arasında deyil”. Lakin ekspertin fikrincə, vəziyyət dəyişir. Tokio indi anlayır ki, əgər Yaponiya Mərkəzi Asiyadakı mövqeyini müəyyənləşdirmək və ya heç olmasa niyyətlərinin ciddiliyini təsdiqləmək istəyirsə, yüksək səviyyəli görüşlərə ehtiyacı var. Bu, xüsusilə, son üç il ərzində regionun digər əsas oyunçuları - Rusiya, ABŞ, Aİ, Çin və Cənubi Koreyanın çoxdan C5+1 formatını mənimsəmiş və öz sammitlərini keçirdikləri üçün doğrudur. Ekspertlər hesab edirlər ki, Yaponiyanın Mərkəzi Asiyadakı uzunmüddətli rəqibi olan Çinin fəal iştirakı çox güman ki, Tokionu daha qəti addımlar atmağa sövq edir. Satpayev qeyd edi: “Tokio digər ölkələrin fəal şəkildə inkişaf etdirdiyi yeni əməkdaşlıq sahələrini diqqətlə izləyir. Bu, ilk növbədə, nadir torpaq metallarının və kritik elementlərin hasilatı və emalına aiddir. Yaponiya şirkətləri artıq Qazaxıstanda nadir torpaq hasilatı sektorunda işləyirlər, lakin onlar böyük məsafə və yüksək nəqliyyat xərcləri səbəbindən əhəmiyyətli logistik problemlərlə üzləşirlər”.
Politoloq vurğulayıb ki, nadir torpaq metalları və kritik elementlər haqlı olaraq Mərkəzi Asiyanın “yeni nefti” adlandırılır: “Onlara ABŞ və Avropa İttifaqı tərəfindən ciddi maraq göstərilir. Təbii ki, innovativ gücü və sənaye inkişafı böyük ölçüdə belə xammalın tədarükündən asılı olan Yaponiya da bu sektoru fəal şəkildə davam etdirəcək. Qarşıdan gələn Mərkəzi Asiya-Yaponiya sammitindən dərhal, radikal və ya mühüm qərarlar gözləməməliyik. Yaponiyanın xarici siyasəti ənənəvi olaraq ləng və son dərəcə düşünülmüşdür. Daha dinamik tərəfdaşları ilə müqayisədə Yaponiyanın Mərkəzi Asiyaya yanaşması daha ehtiyatlı görünür, bu da bəzən qarşılıqlı fəaliyyət tempini ləngidir. Bununla belə, bu strategiyanın başqa tərəfi də var: Yaponiya özünün qlobal bir oyunçu kimi bu mövqedə müxtəlif mövqe tutmasını tələb edir. Dünyanın əsas regionları və Mərkəzi Asiya, xüsusən də Ukraynada münaqişənin başlanmasından sonra, Yaponiya regionda, xüsusən də hökumətin təkcə xammal hasilatı üçün deyil, həm də onun iqtisadi inkişafı üçün innovativ texnologiyaların cəlb edilməsini açıq şəkildə qarşısına qoyduğu Qazaxıstan və Özbəkistanda həyata keçirilən biznes layihələrini dəstəkləməyə davam edəcək əhəmiyyətli yardım göstərir”. O qeyd edib ki, Mərkəzi Asiyadakı Amerika biznesi ilk növbədə neft və qaz sənayesinə fokuslansa da, Yaponiyanın mövcudluğu tarixən region iqtisadiyyatının müxtəlif seqmentlərini əhatə etməklə daha çoxşaxəli olub. Yapon mediası yazır ki, qarşıdan gələn tarixi sammitin əsasında dərin geosiyasi maraqlar dayanır: Tokioda keçiriləcək görüş bir neçə əsas istiqaməti müəyyən edən əlamətdar hadisə olacaq. Bu, Yaponiyanın regionda təsirini gücləndirməyə xidmət edəcək. Tokio Mərkəzi Asiyaya alternativ inkişaf yolu təklif edərək, Çinin “Bir Kəmər və Yol” təşəbbüsünün sürətli inkişafı fonunda regionda öz mövqeyini möhkəmləndirməyə çalışır. Yaponiyanın iqtisadi təhlükəsizliyinin gücləndirilməsinə, xüsusən də Yaponiyanın yüksək texnologiyalı sənayesi üçün həyati əhəmiyyət kəsb edən vacib mineralların strateji əhəmiyyətli sahəsinə xüsusi diqqət yetiriləcək. Region ölkələri üçün bu, dəyişən qlobal nizam kontekstində yeni maliyyə mənbələrinə, qabaqcıl texnologiyalara çıxış əldə etmək və tərəfdaşlıqları şaxələndirmək imkanıdır. Amma o da faktdır ki, Mərkəzi Asiyadan Yaponiyaya məhsuların daşınmasında ən sərfəli marşrutlardan biri Cənubi Qafqaz, əsas etibarı ilə də Azərbaycan üzərindən reallaşmalıdır. ABŞ və Avropa İttifaqı nümunəsində bu hal özünü göstərir. Hər halda Yaponiya da bunu nəzərə almağa məcburdur. Ekspertlər Yaponiyanın idxalı çin üzərindən həyata keçirməsini ən azı geosiyasi səbəblərə görə inandırıcı hesab etmir.
Ramil QULİYEV
