ABŞ Prezidenti Donald Trampın "sərt danışıqlar taktikasına" baxmayaraq, yayılan son xəbərlər Ukraynadakı münaqişəyə son qoyacaq sülh sazişinin imzalanmasının "yaxın" olduğunu göstərir.
Bir Ukrayna rəsmisinin sözlərinə görə, danışıqlar paketi üç əsas sənəddən ibarətdir: sülh müqaviləsi, təhlükəsizlik zəmanətləri və ölkənin yenidən qurulması üçün iqtisadi plan.
Bu arada, "Washington Post" qəzeti planın əsas elementlərini açıqlayıb:
- Ukraynanın 2027-ci ildə Avropa Birliyinə (AB) qəbul edilməsi. Qərb ölkələri bunun ölkədə ticarətin, investisiyaların artırılmasına və korrupsiyaya qarşı mübarizəyə kömək edəcəyinə ümid edirlər.
- ABŞ-ın təhlükəsizlik zəmanəti: Ukrayna NATO-nun 5-ci maddəsinə (kollektiv müdafiə) bənzər şəkildə ABŞ-dan təhlükəsizlik zəmanəti alacaq. Kiyev bu müqavilənin ABŞ Konqresi tərəfindən təsdiqlənməsini və Avropa ölkələrinin də bununla bağlı ayrıca sənədlər imzalamasını istəyir.
- Ordu sayına məhdudiyyət və suverenlik: Ukrayna ordusunun sayının 800 min əsgərlə məhdudlaşdırılması müzakirə olunur, lakin Kiyev konstitusiyasına hər hansı məhdudlaşdırıcı müddəa əlavə etməkdən imtina edir. Ukraynanın suverenliyi "istənilən Rusiya vetosundan" qorunacaq.
- Donbasdan Zaporojye və Xersona qədər təmas xətti boyunca silahsızlaşdırılmış zonanın yaradılması: Bu xəttin arxasında ağır silahların qadağan ediləcəyi ikinci bir bufer zonanın yaradılması planlaşdırılır.
- Sənəddə "Ərazi mübadiləsi" ilə bağlı bənddə var. Lakin Vaşinqton və Kiyev arasında sərhəd xətlərinin necə müəyyən ediləcəyi ilə bağlı fikir ayrılıqları hələ də mövcuddur.
- Zaporojye Atom Elektrik Stansiyasına nəzarət - stansiyanın idarəçiliyinin ABŞ-a verilməsi. "Washington Post" qəzetinin məlumatına görə, bəzi Ukrayna rəsmiləri bu ideyanı dəstəkləyir.
- İqtisadi Yardım və İnvestisiya: ABŞ administrasiyası Ukraynaya iqtisadi inkişafında kömək etməyi və investisiya cəlb etməyi hədəflədiyi bildirilir. ABŞ dondurulmuş Rusiya aktivlərindən 100 milyard dolları kompensasiya olaraq Ukraynaya köçürməyi təklif edir. Bu məbləğin artırılması da nəzərdən keçirilir.
“Financial Times” qəzeti mənbələrə istinadən iddia edir ki, Tramp Milad bayramına (25 dekabr) qədər razılığa gəlməyi hədəfləyir. Lakin “The Wall Street Journal”ın istinad etdiyi Avropa mənbələri danışıqların "həftələr və ya aylar" çəkə biləcəyinə deyir.
Açıqlanan son detallar bir müddət əvvəl yayılan planın ümumi çərçivəsini dəqiqləşdirir. Lakin təkliflərin həyata keçirilməsində böyük maneələr var. Ən böyük çıxılmaz vəziyyət "ərazi mübadiləsi" ifadəsi ilə bağlıdır. Rusiya tərəfindən ilhaq edilmiş ərazilərin gələcək taleyi planın həyata keçirilməsi üçün cavablandırılması vacib ən çətin suallardan biridir. Digər problemli məsələ Zaporojye Atom Elektrik Stansiyasının statusu ilə bağlıdır. Stansiyanın ABŞ-ın nəzarəti altına keçməsi ideyası həm Rusiya, həm də beynəlxalq hüquq baxımından son dərəcə mübahisəli və mürəkkəb bir təklifdir. Rusiya bunu qəbul etməyəcək.
Digər problemli məsələ Ukranyanın AB üzvlüyü ilə bağlıdır ki, Kiyevin burada 2027-ci il hədəfi son dərəcə iddialı görünür. AB-nin genişlənmə prosesi adətən onilliklər çəkir və Ukrayna üzvlük meyarlarına cavab vermək üçün geniş islahatlar aparmalı olacaq.
ABŞ Konqresinin təhlükəsizlik zəmanəti də problem kimi görünür. Çünki bunun üçün Senatda 2/3 səs çoxluğu tələb ediləcək. Bu, Tramp üçün qeyri-müəyyən və siyasi cəhətdən çətin bir prosesdir.
Başqa bir problem Rusiyanın bəzi məsələlərə təpkilərilə bağlıdır. Bu planın, xüsusən də neytral zona və Zaporojye Atom Elektrik Stansiyası ilə bağlı müddəaların Rusiya üçün məqbul olub-olmayacağı əsas sual işarəsidir. Bugünədək verilən açıqlamalardan aydın görünür ki, Moskvanın indiyə qədər qazandığı ərazilərdən imtina etmək niyyəti yoxdur.
ABŞ kifayət qədər iddialı və hərtərəfli sülh çərçivəsi üzərində işləyir. Lakin planın təfərrüatları aydınlaşdıqca, xüsusən də ərazi və suverenlik məsələləri ilə bağlı fundamental fikir ayrılıqları da üzə çıxır. Danışıqların "həftələr və ya aylarla" davam edib-etməyəcəyi isə tərəflərin bu ən çətin məsələlərdə nə qədər güzəştə getməyə hazır olub-olmamalarından asılı olacaq.
Tahir TAĞIYEV
