Son illər Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya ölkələri arasında əməkdaşlıq nəzərəçarpacaq dərəcədə intensivləşib. Noyabrın 16-da Daşkənddə keçirilən Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 7-ci Məşvərət Görüşündə Azərbaycanın bu formata tamhüquqlu iştirakçı kimi qoşulması barədə qərar qəbul edilməsi prosesləri yeni məcraya çıxarıb.
Xatırladaq ki, Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələrini tarixi və mədəni yaxınlıqlar, ortaq köklər və oxşar geosiyasi maraqlar birləşdirir. Son illər iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat və logistika, eləcə də mədəniyyət və təhsil sahələrində əməkdaşlıq dərinləşib. Azərbaycanın məşvərətçi görüşlərə qoşulması onun əhatə dairəsini sırf Mərkəzi Asiya regionu hüdudlarından kənara çıxarır və ona regionlararası xarakter verir. Bu mərhələdə həm də Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqazın maraqlarının uzlaşdırılması, “Mərkəzi Asiya-Xəzər dənizi-Azərbaycan-Qara dəniz-Avropa” körpüsünün potensial institusionallaşdırılması, Avrasiya məkanında yeni geoiqtisadi qurşağın formalaşması kimi məsələlər də həll olunacaq. Bu kontekstdə Azərbaycan iki böyük subregion arasında əlaqə rolunu öz üzərinə götürüb. Onun üçün formata qoşulmaq onun Mərkəzi Asiya, Qafqaz və Avropa arasında mühüm nəqliyyat və logistika mərkəzi rolunu təmin etmək deməkdir. Qazaxıstanlı siyasi şərhçi Askar Nurşa bildirir ki, Azərbaycanın Mərkəzi Asiyanın məşvərət görüşləri formatına qoşulması çox mühüm beynəlxalq hadisədir. Daha geniş kontekstdə nəzərdən keçirsək, bu, keçmiş SSRİ ölkələri tarixində postsovet mərhələsinin başa çatması və onların geosiyasi inkişafında faktiki olaraq yeni bir mərhələnin başlamasının əlamətlərindən biridir: “İlk növbədə, iqtisadi aspekti qeyd etmək istərdim. Xəzərin hər iki sahilində yerləşən ölkələrin ticarət-nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafına qarşılıqlı marağı var. Mərkəzi Asiya ölkələri üçün bu, həm Transxəzər vektorunu gücləndirmək, həm də Avropa və Yaxın Şərq ölkələrinin bazarlarına çıxmaq baxımından əlavə imkandır. Digər tərəfdən, bunun Azərbaycan və tərəfdaşları üçün nə demək olduğunu anlamaq üçün məsələni əks istiqamətdə də nəzərdən keçirmək olar. Bu, Çinə doğru ticarət-nəqliyyat dəhlizinin təmin edilməsi üçün yaxşı imkandır. Buna görə də baş verənlərin ümumilikdə ciddi iqtisadi bazası mövcuddur”. Askar Nurşanın sözlərinə görə, Mərkəzi Asiya ölkələri ilə Azərbaycanın alyansı uzaqgörən geosiyasi nəticələr doğurur: “İlk növbədə, biz görürük ki, Azərbaycan Cənubi Qafqazda böyük regional oyunçudur və bütün dünyaya artan subyektliyini nümayiş etdirib. Ölkənin inkişaf etmiş, güclü silahlı qüvvələri var. Azərbaycan özünün ərazi bütövlüyünü bərpa edib. Ümumilikdə müşahidə edirik ki, Mərkəzi Asiyanın konstruksiyası daha dayanıqlı, daha strukturlaşdırılmış hala gəlir və Azərbaycanın simasında yeni imkanlar əldə edir. Bu, həmçinin Mərkəzi Asiya ölkələrinin həm regionda, həm də dünyada öz subyektliyini gücləndirməsi üçün bir şansdır”.
Beynəlxalq münasibətlər və terrorizm üzrə türkiyəli ekspert Emrah Kaya isə diqqəti ona yönəldir ki, Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz ölkələrinin daha dərin siyasi, iqtisadi inteqrasiyası baş verir: “ Aralarında Xəzər dənizinin yerləşməsinə baxmayaraq, tərəflər arasında güclü sosial, siyasi, mədəni və etnik bağlar mövcuddur. Lakin bunu da unutmaq olmaz ki, region ölkələri postsovet dövlətləridir. Bu gün demək olar ki, region ölkələri iqtisadi və geosiyasi baxımdan bir-birini tamamlayır. Qafqaz olmadan Mərkəzi Asiya Qərbə çıxa bilməz, Mərkəzi Asiya olmadan isə Qafqaz Şərqə çıxa bilməz. Üstəlik, Orta dəhliz və “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında siyasi inteqrasiyanı təşviq edəcək. Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında belə bir platformanın yaradılması təklifinin təşəbbüskarı Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarovdur. O, bu təklifi 12 noyabr 2021-ci il tarixində İstanbulda keçirilmiş Türk Dövlətləri Təşkilatının Sammitində irəli sürüb. Qlobal gərginliyin artdığı şəraitdə inteqrasiya Mərkəzi Asiya və Qafqaza sülh və “sabitlik hovuzu” kimi qalmaq üçün vacib imkan verə bilər. Mərkəzi Asiya ölkələrinin Qafqaza artan marağı və region dövlətləri ilə bağladıqları razılaşmalar bunun üçün baza yarada bilər. Qafqazın, xüsusən Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə dərinləşən əlaqələri bu prosesin ikitərəfli formatda da həyata keçirilməsinə imkan verir”. Qazaxıstanlı politoloq Aman Mambetali isı hesab edir ki, uzun müddət ərzində Azərbaycan türk mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsi və Qafqazdakı əsas mərkəzi olub: “XX əsrin əvvəllərində Mərkəzi Asiya liderləri – alaşordalılar və digərləri üçün Azərbaycan mədəniyyət nümayəndələri və siyasi elitası mənəvi baxımdan yaxın idi və fəal əlaqə saxlayırdılar. Daha da geriyə baxsaq, orta əsrlərə nəzər salanda, Qazax xanlığının da Azərbaycan dövlətləri ilə sabit münasibətləri mövcud idi. Bütün bunlar sübut edir ki, Azərbaycan öz tarixi boyu Türk dünyasının, o cümlədən Mərkəzi Asiyanın mədəni məkanının ayrılmaz hissəsi olub. Buna görə də Azərbaycanın Məşvərət Görüşünə bərabərhüquqlu iştirakçı kimi qəbul edilməsi tamamilə məntiqli əsaslara söykənir və fikrimcə, bu formata daxil edilməsi tamamilə qanunauyğundur. Bu, əslində, qaçılmazdır, çünki dövlətlərimizin inteqrasiya prosesləri yalnız güclənir”.
Ramil QULİYEV
