Natiq Cəfərli: "İdarəetmədə səlahiyyət və məsuliyyət bölgüsü konstitusiyaya uyğun həllini tapmalıdır ki, ayrılan vəsaitin xərclənməsinə kimin cavabdeh olduğu konkret bəlli olsun"
Bu ilin ilk 6 ayında Naxçıvan Muxtar Respublikasının büdcə xərcləri proqnozlardan aşağı qalaraq yalnız 84,4% səviyyəsində, yəni 203,2 milyon manat təşkil edib. Funksional təsnifatın bütün bölmələrində icra edilmiş xərc məbləği proqnozlardan aşağı düşüb.
Bunun səbəblərindən biri iqtisadi aktivliyin aşağı düşməsi ola bilər. Proqnozlaşdırılan layihələr və xərclər ya ləngiyib, ya da tam icra edilməyib. Bunun səbəbləri arasında maliyyə çatışmazlığı, siyasi və ya inzibati qərarlarda dəyişikliklər, tikinti və tenderlərin təxirə salınması ola bilər.
Bəzi hallarda büdcə məqsədlərinə daha ehtiyatla yanaşılaraq, planlaşdırılmış xərcləri qurban verməklə qənaət yolu seçilə bilər. Bu, təxirə salınan tədbirlər və vəsaitlərə nəzarətin güclənməsi ilə bağlı ola bilər.
Yol tikintiləri, sosial infrastruktur, sağlamlıq, təhsil və s. proqnoza uyğun xərclənməyə malik olmadıqda, bu sahələrdə inkişaf tempində azalma ola bilər. Tutaq ki, bir qəsəbədə xəstəxana və ya məktəbin ciddi təmirə ehtiyacı var və bu təxirə salınır. Nəticədə əhali daha keyfiyyətsiz tibbi xidmət və ya təhsil alır.
Eyni zamanda, büdcədə proqnozlardan az xərclənmə müsbət mənada maliyyə ehtiyatlarının artması kimi görünə bilər. Lakin əgər buna səbəb gəlirlərin də az olmasıdırsa, bu ciddi narahatlıqlara yol aça bilər.
Funksional təsnifat bölmələrinin hamısında aşağı icra qeyd olunur. Bu o deməkdir ki, təhsil, səhiyyə, infrastruktur, sosial müavinətlər və digər istiqamətlər üzrə nəzərdə tutulmuş xərclər icra edilməyib. Bu, potensial olaraq əhalinin rifahına təsir edə bilər, sosial xidmətlərdə boşluqlar yarada bilər.
Yalnız xərclərin icrası deyil, büdcə gəlirləri və onların proqnozlara uyğunluğu da vacibdir. Gəlirlərdə də azalma varsa, o zaman bu qənaət deyil, ciddi maliyyə sıxıntısına işarə edir.
İlin ikinci yarısında xərclərin sürətlənməsi mümkündür. Normalda, büdcə xərcləri ilin ikinci yarısında daha aktiv olur. Lakin bu halda növbəti altı aylıq göstəriciləri izləmək vacibdir.
Vəsait ayrılır, amma texniki-iqtisadi əsaslandırmalar, icazələr, sənədləşmə vaxtında tamamlanmır
Naxçıvanın ilk yarımildə büdcə xərclərinin proqnozlara görə təxminən 15,6% geridə qalması həm “qənaət”, həm də “icra problemləri” kimi fərqli nəticələr doğura bilər. Bu səbəbdən həm gəlirlər, həm də planlaşdırılan xərclər və konteksdəki konkret təsirlər barədə əlavə məlumatın yaxın müddətdə açıqlanması vacib sayılır.
Məlumata görə, Naxçıvan Muxtar Respublikasında 2025-ci ilin dövlət büdcəsindən tikinti, təmir və infrastruktur layihələrinə ayrılan vəsaitin yalnız 84%-i icra olunub, yəni təxminən 37 milyon manat xərclənməyib.
Onu da qeyd edək ki, Naxçıvanda son illər dövlət orqanlarında ciddi kadr dəyişiklikləri və yoxlamalar aparılıb. Bu şəraitdə bəzi məmurlar yeni qərar verməkdə ehtiyat edir, nəticədə layihələr süründürməçiliyə düşür.
Büdcə planlaşdırması ilə icra arasında koordinasiya zəifdir. Vəsait ayrılır, amma texniki-iqtisadi əsaslandırmalar, icazələr, sənədləşmə vaxtında tamamlanmır.
Hesabatlılıq və nəzarət mexanizmlərinin güclənməsi fonunda əvvəlki illərdə “kağız üzərində icra” edilən xərclər indi faktiki olaraq dayandırılır. Bu da kəsirin real görünməsinə gətirib çıxarır.
Bu, yarıtmaz idarəçiliyin göstəricisidirmi? Bəli, müəyyən qədər. Əgər dövlət büdcəsindən vəsait ayrılıbsa, amma istifadə olunmayıbsa, bu səriştəsizlik, idarəetmədə boşluqlar və zəif koordinasiya deməkdir.
Vəsaitin geri qayıtması həm də regionun inkişaf tempini ləngidir. Yəni planlaşdırılan sosial obyektlər, yol, su, enerji, təmir işləri vaxtında başa çatmır. Nəticədə, əhali real xidmətlərdən məhrum qalır. Amma eyni zamanda nəzərə almaq lazımdır ki, kəsirin səbəbləri yalnız məsuliyyətsizlik deyil. Bəzən məqsədli şəkildə işlər təxirə salınır ki, gələn maliyyə dövründə daha yaxşı şərtlərlə icra olunsun (məsələn, daha ucuz tenderlərlə).
Əgər bu 37 milyon manat xərclənməyibsə, dövlətin sosial-iqtisadi proqramları kağız üzərində qalır və vətəndaşlar nəticəni hiss etmir. Çünki layihələr icra edilməyib, nəticə yoxdur.
Bu, həm idarəçilikdə çatışmazlıqlar, həm də maliyyə intizamının sərtləşməsi ilə bağlı ola bilər. Problem davamlı xarakter alarsa, artıq söhbət sistemli yarıtmazlıqdan gedəcək.
Baki-xeber.com nəşrinə açıqlamasında iqtisadçı Natiq Cəfərli bildirdi ki, bu son vaxtlar Naxçıvanın idarə edilməsi ilə bağlı yaranmış problemlərlə bağlıdır: "Yəni Naxçıvanda Prezidentin şəxsi nümayəndəliyi, Nazirlər Kabineti və nazirlər var. Orada səlahiyyət və məsuliyyət bölgüsü ilə bağlı zaman-zaman problemlər çıxır. Ona görə də ayrılan vəsaitlərin xərclənməsi ilə bağlı bu cür problemlər müşahidə edilir. Fikrimizcə, bu məsələnin konstitusion həllinin zamanı çoxdan yetişib. İdarəetmədə səlahiyyət və məsuliyyət bölgüsü konstitusiyaya uyğun həllini tapmalıdır ki, ayrılan vəsaitin xərclənməsinə kimin cavabdeh olduğu konkret bəlli olsun. Bu sahədə bir qeyri-müəyyənlik, mücərrətlik var, məncə bu aradan qaldırılmalıdır".
Akif NƏSİRLİ
