“Rusiya prezidenti Vladimir Putin Rusiya Erməniləri İttifaqının 25 illiyi münasibətilə təbrik edib. İlk baxışdan adi bir hadisədir: dövlət başçısı milli-mədəni quruma müraciət edir. Amma təbrik mətnini oxusanız, Kreml rəhbərinin “ideal erməni”ni necə gördüyü aydın olar. Bəli, indi müzakirə edilməsi vacib olan məsələ budur”. Bu fikirlər Ermənistanın “armenianreport” portalında yer alıb.
Nəşr daha sonra yazır: “Putinin fikrincə, erməni “Rusiya cəmiyyətinə tam inteqrasiya olunmuş, Kremlin siyasətini itaətkarlıqla qəbul edən, Moskvanın maraqlarına xidmət edən və eyni zamanda mədəni tədbirlər və ya “gənclərin təşəbbüsləri” şəklində paylama materiallarına görə minnətdar olan şəxsdir. Son cümlə çox maraqlıdır. Ara Abramyanın zahiri görkəmi sadəcə olaraq bu “gənclik təşəbbüslərinin” həyata keçirilməsi üçün olduqca yaxşı seçimdir. “Rusiya cəmiyyəti”nə gəlincə, burada da konkret nədən danışıldığını anlamaq lazımdır. Söhbət Rusiyanın törətdiyi cinayətlərin pərəstişkarlarından olmaqdan gedirsə, bu başqa bir şeydir. Əgər sağlam düşüncə, demokratiya və sülhpərvərlik prinsipləri ilə yaşayan azlıqdan danışırıqsa, bu, tamam başqa şeydir. Rusiyanın erməni cəmiyyətinin ikinci hissəsinin üzvlərinin əksəriyyəti Rusiyanı çoxdan tərk edib. Onlar da Ermənistandadırlar. Hər halda, Rusiya Federasiyası prezidentinin xüsusilə açıqlayıcı bir ifadəsinə toxunacağıq. O, “Rusiya Erməniləri İttifaqının Xüsusi Hərbi Əməliyyat iştirakçılarına və veteranlarına verdiyi mühüm dəstəyi” bəyan edib. Yəni Putinin fikrincə, yaxşı erməni sual verməyən, lakin Rusiyanın Ukraynaya təcavüzünü şübhəsiz dəstəkləyən, dinc əhalinin öldürülməsinə haqq qazandıran və “top yemi” rolu ilə fəxr edəndir. Əslində, Kreml Rusiyada yaşayan ermənilərdən onlara tapşırılan “top yemi” rolunu könüllü və hətta minnətdarlıqla qəbul etməyi xahiş edir. Mərhum İosif Kobzonun Putinin maraqları uğrunda mübarizə aparan bir buryat görəndə dediyi kimi: "Sən buryatsan? Mən necə də şadam!" İstənilən rus məmuru və ya “mədəniyyət xadimi” ermənini işğalçı rus forması geyinmiş görsə çox sevinərdi. Putin və onun bütün Kreml ətrafı Rusiyadakı bütün ermənilər manqurta – yaddaşsız, ləyaqətsiz insanlara, imperiyanın qullarına çevrilsələr, sevinərdilər. Erməni, Putinin nəzərində karikaturaçı, təhsilsiz, “böyük qardaşına” qul kimi bağlı olmalıdır. Yəni məhz SAR rəhbəri Ara Abramyan kimi.
Ancaq Putin təkcə Rusiyadakı erməni diasporunu deyil, bütün Ermənistanı məhz belə görmək istərdi. Kreml ilk dəfə deyil ki, qonşu ölkələrə belə bir ssenari tətbiq etməyə çalışır. Eyni şeyi Ukraynaya da təklif etdi. Çeçenistan rəhbəri Ramzan Kadırov bunu açıq şəkildə bəyan edib: "Ukrayna Rusiyanın tərkibinə daxil olmalıdır. Başqa variant yoxdur". Bu sözlər Kremlin xəyallarının birbaşa proyeksiyasıdır. Ukrayna Rusiyada dağılmalı, “mən”ini itirməli, Kadırov və onun Çeçenistanı ilə artıq baş verdiyi kimi vassala çevrilməlidir. Kreml Ermənistan üçün də bunu istərdi - tam asılılıq və tabeçilik. Amma Putinin problemləri getdikcə artır. Rusiyanın təkcə Ermənistanda deyil, bütün Cənubi Qafqazda nüfuzunu sürətlə itirməsi onu getdikcə daha çox qıcıqlandırır. İrəvan cəmiyyəti getdikcə daha çox anlayır ki, Kreml heç vaxt müttəfiq olmayıb, sadəcə kiçik bir ölkənin zəif cəhətlərindən istifadə edən yırtıcı olub. Üstəlik, Rusiya təkcə Ukraynada deyil, Azərbaycanda da uduzur. Bu isə Putini hiddətləndirir, onu revanşist planlara sövq edir. Lakin bunlar Moskvanın və Bakının problemləridir. Bizim kifayət qədər öz problemlərimiz və çətinliklərimiz var. Əsas odur ki, Ermənistan cəmiyyəti aydın başa düşməlidir: indiki hakimiyyətin bütün səhvlərinə və uğursuzluqlarına baxmayaraq, Kremlin fikrincə, ona yeganə alternativ qullar və manqurtlardır. Kiminsə hələ də şübhəsi varsa, Putinin Rusiya Erməniləri İttifaqına ünvanladığı təbriki yenidən oxumağa dəyər: o, bizi hansı “düzgün erməni” kimi gördüyünü açıq-aydın göstərir - dilsiz, müti və yad imperiyanın maraqlarına xidmət edən. Millətimiz üçün bu, utancverici bir ssenaridir. Bundan qaçmağın yeganə yolu ləyaqəti, müstəqilliyi və öz taleyimizi həll etmək hüququnu qorumaqdır”. Ermənistanın “Past” nəşri yazır ki, Moskva ermənilərlə bağlı öz məqsədinə çatmaq üçün müxtəlif təzyiqlərdən, o cümlədən iqtisadi rıçaqlardan istifadə edəcək: “Rusiya Federasiyası hələ də Ermənistanın əsas ticarət tərəfdaşı olaraq qalır, ölkənin əsas ixracı, həmçinin idxal və investisiya axınları Rusiya ilə bağlıdır. Bu əlaqə illər ərzində çoxşaxəli xarakter alıb və ona yalnız iqtisadi deyil, həm də geosiyasi, təhlükəsizlik və xarici siyasət amilləri təsir edir ki, bu da Ermənistan üçün həm yeni imkanlar yaradır, həm də ciddi asılılıq risqləri formalaşdırır. Ermənistan iqtisadiyyatı Rusiyadan bir neçə əsas istiqamət üzrə asılıdır. İlk növbədə, əsas ixrac həcmi rus bazarına yönəlir, burada kənd təsərrüfatı məhsullarından və konservlərdən tutmuş alkoqollu içkilərə, filizlərə və kimya məhsullarına qədər Ermənistan məhsulları nisbətən rəqabətədavamlıdır, çünki Avrasiya İqtisadi İttifaqı platforması gömrük çətinlikləri olmadan azad ixrac imkanı verir. Ermənistanın Aİİ-yə üzvlüyü bazarda sabitlik, proqnozlaşdırıla bilənlik və müəyyən maliyyə güzəştləri yaradıb ki, bu da digər istiqamətlərdə mövcud deyil.
Xarici iqtisadi asılılığın göstəricisi kimi enerji sektorunu da qeyd etmək lazımdır, burada Ermənistan əsasən rus qazı və neft məhsullarını istehlak edir. Rusiyanın ucuz qazının istifadəsi, atom elektrik stansiyasının istismarında Rusiyanın iştirakı, enerji sisteminin Rusiya enerji şəbəkələri ilə uyğunlaşdırılması Ermənistanı Rusiyanın iqtisadi və siyasi təsirinə həssas edir. Son illərdə, xüsusilə 2022-2024-cü illərdə Ermənistan iqtisadiyyatında re-eksportun rolu əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Qərbin sanksiyaları və dünya bazarlarının yenidən bölüşdürülməsi fonunda müxtəlif malların tədarükü, eləcə də rus kapitalı, insan resursları və maliyyə axınlarının hərəkəti üçün Ermənistan rus bazarı üçün mühüm qovşağa çevrilib. Belə şəraitdə Ermənistan hakimiyyəti xarici iqtisadi siyasətin diversifikasiyası zərurəti barədə bəyanatlar verir. Əlbəttə, diversifikasiyanın zəruriliyi müzakirə olunmur. Amma burada bir sıra suallar var. Əvvəla, yuxarıda deyilənlərə baxmayaraq, fakt budur ki, xarici bazarların diversifikasiyası hələ də həm həcm, həm də məhsul çeşidi və sektorların əhatəsi baxımından çox məhduddur. Digər tərəfdən, problem daha da dərinləşir, çünki Rusiya ilə ticarət-iqtisadi əlaqələr çox vaxt yalnız bazar məntiqi ilə deyil, həm də siyasi amillərin təsiri altında formalaşır. Ermənistan hakimiyyətinin Qərblə və digər xarici oyunçularla münasibətləri aktivləşdirmə cəhdləri Moskvada çox vaxt Rusiyanın təsirini zəiflətmək siyasətinin tərkib hissəsi kimi qəbul olunur və bunun üçün, əlbəttə, ciddi əsaslar da var. Belə vəziyyətdə, Ermənistan iqtisadiyyatının əsas hərəkətverici qüvvəsi məhz rus bazarı olduğu halda, xarici siyasətdə hər hansı kəskin dəyişiklik iqtisadi əməkdaşlığa, ixrac həcmlərinə və ümumi iqtisadi sabitliyə ciddi mənfi təsir göstərə bilər. Son aylarda artıq Rusiyaya ixrac həcmlərinin azalması müşahidə olunur, mütəxəssislər bunu yalnız bazar amilləri ilə deyil, həm də siyasi faktorlar və qeyri-müəyyənliklərlə əlaqələndirirlər. Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, məsələn, Rusiyada erməni yük maşınlarının, xüsusən də “Spayka”nın onlarla və yüzlərlə maşınının sərhəddə saxlanılması birbaşa mesajdır ki, Rusiya Ermənistanın xarici siyasətdəki dəyişikliklərinə qarşı iqtisadi rıçaqlardan istifadə etməyə hazırdır. Əgər iki ölkə arasında siyasi dialoq səviyyəsi yüksəlməsə və iqtisadi maraqlar siyasi hesablamaların yerinə əsas götürülməsə, bu vəziyyət daha da dərinləşə bilər. Digər tərəfdən, qeyd etmək lazımdır ki, rus bazarının olmaması və ya ciddi azalması halında Ermənistanın heç bir alternativ bazarı yoxdur ki, bu boşluğu doldura bilsin. Avropa, ABŞ, Çin, İran və ya ərəb bazarları, uğurlu əməkdaşlıq olsa belə, qısamüddətli perspektivdə Ermənistanın Rusiyayla işləməyə öyrəşdiyi həcmləri təmin edə bilməz. Elə buna görə də bu gün Ermənistan iqtisadiyyatı üçün Rusiya ilə münasibətlərin soyuması və ya ciddi pisləşməsi ağır sosial-iqtisadi nəticələrə səbəb ola bilər: ixracın azalması, istehsal həcmlərinin enməsi, iş yerlərinin itirilməsi risqi, dövlət büdcəsi gəlirlərinin azalması, valyuta təzyiqləri və bütün iqtisadi sistemin qeyri-sabitliyi”.
Samirə SƏFƏROVA
