Vaşinqtonda Azərbaycan, Ermənistan və ABŞ liderlərinin üçtərəfli görüşü erməni cəmiyyətində bəzi qüvvələrin böyük məyusluğuna səbəb olub. Erməni politoloq Suren Surenyants qeyd edir ki, Azərbaycan artıq ABŞ-ın strateji tərəfdaşıdır: “Vaşinqtonda Azərbaycanın SOCAR və ABŞ-ın neft nəhəngi “ExxonMobil” şirkətləri arasında əməkdaşlıq memorandumu imzalanıb.
Bu, sadəcə növbəti enerji sövdələşməsi deyil, həm də siyasi siqnaldır. ABŞ Xəzər dənizinin enerji resurslarının tranziti məsələlərində Bakını strateji tərəfdaşa çevirərək Cənubi Qafqazda öz mövqelərini gücləndirir. Maraqlıdır ki, memorandum Zəngəzurdan keçən “Tramp yolu”nun tikintisinin də müzakirə edildiyi bir vaxtda imzalanır”.
Surenyants qeyd edib ki, ABŞ-ın strateji tərəfdaşına çevrilən Azərbaycan həm də Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı hədəfinə çatır: “Biz tost alırıq, Bakı isə konkret dividendlər”. Ermənistanın keçmiş ombudsmanı Arman Tatoyan qeyd edir ki, erməni məkanı Azərbaycan tezisləri və gündəmi ilə doludur: “Bunun əvəzinə hökumətyönlü təbliğat hər kəsi narahat edən məsələləri dilə gətirməyə çalışanların hamısını “antiamerikan” və ya “rusofil” kimi qələmə verir. Məlum olur ki, danışıqlar yalnız Azərbaycanın tələblərinin təmin edilməsi yönündə gedir, Bakının əvvəllər qaldırdığı bir çox Azərbaycan məsələləri gündəmin bir hissəsinə çevrilib”. Rusiya Erməniləri İttifaqının rəhbəri Ara Abramyan qeyd edir ki, Nikol Paşinyanın ABŞ-a səfəri, ABŞ prezidenti Donald Tramp və Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevlə görüşü, Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı addımlar Ermənistanın maraqlarına cavab vermir. O xatırladıb ki, mətbuatda ABŞ-ın planına görə, bu dəhlizin Amerika hərbçilərinin və ya özəl hərbi şirkətlərin nəzarətində olacağına dair yazılar var. Onun sözlərinə görə, bu cür razılaşmalar Ermənistanın maraqlarına cavab vermir: “Bu strateji əhəmiyyətli magistralın İrəvanın özü tərəfindən və ya Rusiya ilə birgə idarə olunmasından xeyir götürmək olar”. Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan isə sülh və əməkdaşlıq məsələsində fərqli düşünür. O, bu xüsusda İncildən paylaşım edib: “Sülh yaradanlar nə bəxtiyardırlar. Çünki onlar Allahın övladları adlanacaqlar. Matta 5:9”. Hazırda Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh və əməkdaşlıq üçün tarixi şans var. Xatırladaq ki, 1991-ci ildə Sovet İttifaqının süqutu ilə müstəqillik qazanan Azərbaycan və Ermənistan o vaxtdan bəri Qarabağ uğrunda iki müharibə aparıb. Cənubi Qafqazın bu iki dövləti 2020-ci ildə baş verən son silahlı münaqişədən və 2023-cü ildə Qarabağda birgünlük antiterror əməliyyatından sonra münasibətləri normallaşdırmaq istiqamətində əhəmiyyətli addımlar atıblar. İrəvandakı rəsmilər Qarabağı artıq Azərbaycanın suveren ərazisi kimi tanıyırlar. İllərlə aparılan ikitərəfli danışıqlardan sonra 2025-ci ilin martında sülh sazişi mətninin yekunlaşması beynəlxalq miqyasda alqışlansa da, sənəd hələ də imzalanmayıb. Azərbaycan bu sənədin imzalanması üçün Ermənistan Konstitusiyasından 1990-cı il Müstəqillik Bəyannaməsinə istinadın çıxarılması şərtini irəli sürüb. Həmin bəyannamədə isə 1989-cu ildə Sovet Ermənistanı və Dağlıq Qarabağın qanunverici orqanları tərəfindən qəbul edilmiş birləşmə aktına istinad olunur. Bakı, həmçinin, onilliklər boyunca Qarabağ münaqişəsinin nizamlanmasına çalışmış ATƏT-in Minsk qrupunun ləğv olunması üçün birgə müraciət olunmasını tələb edir. Ermənistan hər iki şərti faktiki olaraq qəbul edib.
Beynəlxalq ictimaiyyətin də alqışladığı digər bir diplomatik irəliləyiş nəticəsində Ermənistan və Azərbaycan 2024-cü ilin yaz-yay aylarında şimal sərhədlərinin 13 kilometrlik hissəsində ilk dəfə delimitasiya və demarkasiya prosesini həyata keçirib. Nəticədə, Ermənistan ordusu 1990-cı illərin əvvəllərində iki ölkə arasında müharibə başlamazdan əvvəl Sovet Azərbaycanının tərkibində olmuş dörd kənddən geri çəkilib. Hər iki tərəf sərhədin delimitasiya və demarkasiya prosesini davam etdirmək barədə razılığa gəlsə də, son bir il ərzində digər sərhəd hissələrində irəliləyiş əldə olunmayıb. Ermənistan müxalifəti bu mübahisəli sərhəd demarkasiyası və İrəvanın növbəti diplomatik addımlarını kapitulyasiya adlandıraraq Paşinyanın istefasını tələb edib. Lakin 2024-cü ilin may və iyun aylarında minlərlə insanın iştirak etdiyi davamlı küçə etirazları və mitinqlər nəticəsiz başa çatıb. Ermənistanın baş naziri isə hökumətinin Azərbaycanla dayanıqlı sülh axtarışlarının hələ də cəmiyyətin geniş dəstəyinə malik olduğunu bəyan edib. 2020-ci ildə Qarabağda 44 günlük müharibəyə son qoymaq üçün Moskvanın vasitəçiliyi ilə atəşkəs razılaşması imzalanıb. Bu razılaşmanın maddələrindən birinə əsasən, Ermənistan Azərbaycanla onun eksklavı – Naxçıvan arasında nəqliyyat əlaqələrinin təhlükəsizliyini təmin etməli və vətəndaşların, nəqliyyat vasitələrinin və yüklərin hər iki istiqamətdə maneəsiz hərəkətini təmin etməlidir. 2024-cü ildə tərəflər bu məsələ üzrə ortaq həll tapa bilmədiyi üçün Azərbaycan və Ermənistan razılaşıblar ki, bu məsələ sülh sazişindən ayrıca şəkildə müzakirə olunsun. Ermənistan və Azərbaycan arasında davam edən mübahisənin mümkün həlli çərçivəsində yolun idarəçiliyində ABŞ-ın iştirakı ilə bağlı müzakirələr iyulun 10-da Əbu-Dabidə Azərbaycan və Ermənistan liderləri arasında keçirilmiş sammit fonunda gündəmə gəlib. Beş saat davam edən həmin görüşün əsas mövzularından birinin də nəqliyyat bağlantıları olduğu güman edilir. ABŞ-ın Türkiyədəki səfiri Tomas Barrak bildirib ki, Vaşinqton iki Cənubi Qafqaz ölkəsi arasında sülh sazişinə töhfə vermək məqsədilə belə bir nəqliyyat bağlantısı üçün 100 illik icarə modeli təklif edib: “Ermənistan və Azərbaycan 32 kilometrlik bir yol üzərində mübahisə edir, amma bu, zarafat deyil. Bu, artıq illərdir ki, davam edir – 32 kilometrlik bir yol”. Ermənistan baş nazirinin sözçüsü Nazeli Bağdasaryan icarə ideyasını inkar etsə də, Paşinyan iyulun 16-da keçirdiyi mətbuat konfransında ABŞ-ın insan və yük daşımalarının Zəngəzurdan keçidinin idarə olunmasının amerikalı şirkətə həvalə olunmasını təklif etdiyini təsdiqləyib. O, İrəvanın bu marşrutun idarəsini üçüncü tərəfə – o cümlədən ABŞ şirkətinə və ya yeni yaradılacaq birgə müəssisəyə – verməyə hazır olduğuna işarə edib. Bununla belə, Paşinyan vurğulayıb ki, İranla sərhəddə yerləşən yeganə bölgəsi üzərində ölkənin suverenliyi tam şəkildə qorunmalıdır: “Biz dəmir və avtomobil yolları haqqında çox danışırıq, amma bu kontekstdə biz həm də boru kəmərləri, elektrik xətləri və telekommunikasiya kabellərindən danışırıq – bu, yaradılması və idarə olunması lazım olan bir infrastrukturdur”. Öz növbəsində, prezident İlham Əliyev tələblərini bir daha təkrarlayıb: “Azərbaycan vətəndaşları və yük maşınları Ermənistan sərhədçilərinin və ya başqa birinin üzünü görməməlidir. Fiziki təmas olmamalıdır, bizim vətəndaşlarımız və yüklərimiz üçün sərbəst keçidi təmin edən təhlükəsizlik zəmanətləri mövcud olmalıdır”. Dayanıqlı sülh və Ermənistandan keçəcək tranzit marşrutun açılması neft və qazla zəngin Qafqaz və Mərkəzi Asiyanı Rusiya ilə İrandan keçmədən Avropa ilə birləşdirmək potensialına malikdir. Həm Rusiya, həm də İran ABŞ-ın Ermənistanın İranla sərhəddə yerləşən strateji Sünik bölgəsində mümkün varlığı ilə bağlı narahatlıq ifadə ediblər. Moskva Vaşinqtonu Azərbaycan - Ermənistan sülh prosesini ələ keçirməyə və regional gücləri bu prosesdən kənarlaşdırmağa çalışmaqda ittiham edib. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Mariya Zaxarova bundan əvvəl bildirib: “Qərb Bakı ilə İrəvan arasındakı barışıq prosesini öz xəttinə keçirmək niyyətindədir. Biz yaxşı bilirik ki, bu xətt adətən hara aparır... Bu, regiondakı təhlükəsizlik sisteminin balanssızlaşmasına səbəb ola bilər”. İran da Ermənistanla olan şimal sərhədini təhlükəyə ata biləcək istənilən razılaşmaya qarşı olduğunu qəti şəkildə bildirib. İranın ali dini lideri Əli Xamneinin baş müşaviri Əli Əkbər Vilayəti regionda və ya ondan kənarda yerləşən ölkələrə xəbərdarlıq edib ki, onlar Azərbaycan üçün Ermənistanın İranla sərhəd ərazisindən keçəcək quru dəhlizi təmin etməyə çalışmaqdan çəkinsinlər: “Öz maraqlarına və regionun maraqlarına laqeyd olan bəzi iddialı hökumətlər Zəngəzur dəhlizi məsələsini gündəmə gətirərək Cənubi Qafqazda öz qeyri-legitim məqsədlərini irəlilətmək üçün hər qapını döyürlər”. Amma müşahidəçilər hesab edir ki, nə Rusiya, nə də İran ABŞ-a qarşı çıxmağa cəsarət edəcək. Bundan başqa, Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh Tramp üçün Nobel Sülh Mükafatına namizədliyini gücləndirmək baxımından əhəmiyyətli bir fürsətdir. Ağ Ev bəyan edir ki, Tramp bir neçə qlobal münaqişəni uğurla həll edib. Bunlara Tailand və Kamboca, İsrail və İran, Ruanda və Konqo Demokratik Respublikası, Hindistan və Pakistan, Serbiya və Kosovo, Misir və Efiopiya arasındakı mübahisələr daxildir.
Samirə SƏFƏROVA
