Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh üçün tarixi an...
Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin Vaşinqtonda görüşəcəyi ilə bağlı xəbər dünya miqyasında yaxından izlənilən hadisələrdən birinə çevrilib. Bu fonda rus mediası diqqəti ona yönəldir ki, ABŞ son dönəmlər istər sülhün imzalanmasında, istərsə də kommunikasiya xətlərinin açılması prosesində aktiv iştirak etməyə çalışır.
Rusiyanın “Kommersant” qəzeti yüksək rütbəli diplomatik mənbəyə istinadən yazır ki, İlham Əliyev və Nikol Paşinyanın ABŞ-a gözlənilməz səfərlərinə hazırlıq gedir.
Məqalədə qeyd olunur ki, hər iki paytaxt Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin ABŞ-a səfərləri barədə susur, lakin onlar artıq Vaşinqtonda tam sürətlə müzakirə olunur: “Nə Bakıda, nə də İrəvanda heç bir rəsmi açıqlama verilməyib - onlar sosial şəbəkələrdə yayılan məlumatları nə təsdiq, nə də təkzib edirlər". Bildirilir ki, səfər zamanı İrəvan və Bakının sülh müqaviləsi bağlamaq niyyəti haqqında memorandum imzalana bilər: “Hazırlanan sənəd sülh müqaviləsi deyil, anlaşma memorandumudur, onun Ağ Evdə imzalanması faktının özü Donald Trampa bir daha sülhməramlı kimi görünməyə imkan verəcək – bu dəfə Cənubi Qafqazda. Moskva ilə münasibətlərdə böhran yaşayan İrəvan və Bakı ABŞ-ı regionun əsas kuratoru kimi tanımağa hazır olduqlarını nümayiş etdirirlər. “Trampın səyləri sayəsində Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişi bağlanmaq ərəfəsindədir”, - deyə Montanadan olan senator Stiv Deyns qeyd edib. Cənubi Karolina parlamentinin üzvü Co Vilson da bunu təsdiq edib. Co Vilson “X” hesabında yazıb: “Tramp qədər sülhə xidmət edən başqa prezident olmayıb: Konqo və Ruanda; Tailand və Kamboca; Pakistan və Hindistan; Tezliklə Azərbaycan və Ermənistan!”. “Middle East Eye” nəşrinin qeyd etdiyi kimi, “Ermənistan və Azərbaycan Trampın vasitəçiliyi ilə sülh memorandumu imzalayacaq”. Eyni zamanda nəşr aydınlaşdırır ki, bu, sülh müqaviləsi deyil, tərəflərin sülh bağlamaq üçün siyasi iradəsini nümayiş etdirən “niyyət məktubu”dur:
“Əvvəllər Azərbaycan və Ermənistan liderləri 30 ildən artıq davam edən qanlı münaqişəyə son qoymağa hazır olduqlarını dəfələrlə təsdiqləyiblər və hətta sülh sazişinin bütün 17 bəndini razılaşdırıblar. Lakin Azərbaycan tərəfinin Ermənistan konstitusiyasına dəyişiklik edilməsi ilə bağlı əsas tələbi yerinə yetirilmədiyi üçün saziş imzalanmayıb ki, bu da hazırkı formada, Bakının fikrincə, Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları üçün əsas yaradır. Baxmayaraq ki, İlham Əliyev və Nikol Paşinyan Vaşinqtona səfər zamanı yalnız çoxdan məlum mövqelərini təsdiqləməlidirlər, Amerika tərəfi bunu prezident Trampın səyləri ilə əldə edilmiş irəliləyiş kimi təqdim etməkdə qərarlıdır”. “Kommersant” qeyd edir ki, Vaşinqton, görünür, bəyannamə memorandumu ilə hüquqi öhdəlik müqaviləsi arasında o qədər də fərq qoymur.
“Kommersant”ın hər iki paytaxtdakı məlumatlı mənbələrinə görə, Birləşmiş Ştatlar Bakı və İrəvan arasında sülh prosesində hələ rəsmi rol oynamır, lakin onların bu prosesdə potensial görünməsi zaman və təşəbbüs məsələsidir: “ABŞ-ın Türkiyədəki səfiri Tom Barak da daxil olmaqla, Qərb mediası və diplomatik kanallar ABŞ-ın hazırkı administrasiyasının Cənubi Qafqazdakı çıxışına artan marağına getdikcə daha aktiv şəkildə işarə edirlər. Şuşa Media Forumu, Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev prezident Trampa hörmət jesti edib və buna ABŞ prezidenti dərhal cavab verib.
“O, müharibələrə başlamayan yeganə ABŞ prezidentidir. Və aydın olur ki, o, onları bitirən adamdır. Daha qlobal problemlərə baxmayaraq, o, Cənubi Qafqazı öz baxış sahəsində saxlayır. Azərbaycana və Ermənistana kömək etmək istəyinə görə ona minnətdarıq. Ümid edirik ki, o, hər şeyi sona qədər görəcək”, - İlham Əliyev deyib. Əliyevin ona həsr olunmuş bəyanatını yenidən sosial şəbəkəsində yerləşdirməklə Donald Tramp ona əks siqnal göndərib. Digər məsələlərlə yanaşı, Bakı ABŞ-ın regionda nəqliyyat kommunikasiyaları probleminin həllinə kömək edəcəyinə ümid edir. Təxminən 5 il əvvəl, 2020-ci il noyabrın 10-da İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Vladimir Putinin də imzaladığı üçtərəfli bəyanat, o cümlədən Zəngəzur dəhlizinin açılmasını nəzərdə tutur və Rusiya prezidenti buna görə məsuliyyət daşıyır. Bununla belə, sazişin doqquzuncu bəndi heç vaxt yerinə yetirilmədi. İndi üfüqdə yeni variant peyda olub – ABŞ-ın nüfuzlu özəl şirkətlərindən biri Zəngəzur dəhlizi layihəsinin həyata keçirilməsində qarant kimi çıxış etmək, üstəlik, uzunmüddətli imkanları nəzərdən keçirmək ambisiyalarını nümayiş etdirib. “Kommersant” mənbəsinin sözlərinə görə, yeni nəqliyyat dəhlizi ideyası – gələcəkdə regionda yeni reallıq yarada biləcək “Tramp körpüsü” ideyası belə yaranıb. Onun sözlərinə görə, bir çox amillər və bir sıra regional oyunçuların, o cümlədən İranın müqaviməti səbəbindən bu ideyanı həyata keçirmək asan olmayacaq. Amma bu, ən azı iki şey deməkdir, ilk növbədə, Vaşinqtonun Cənubi Qafqaza böyük marağı var. İkincisi, ABŞ-ın regional logistika proseslərində institusional iştiraka hazır olmasını göstərir. Beləliklə, Moskvanın həm İrəvan, həm də Bakı ilə münasibətlərinin çətin mərhələsindən istifadə etməyə hazır olan Vaşinqton Cənubi Qafqazda yeni moderator olmağa cəhd edə bilər”.
Berlində yerləşən Alman Xarici Əlaqələr Şurasının araşdırmaçısı, Cənubi Qafqazda yeni strategiya kitabının müəllifi Ştefan Mayster deyir ki, tərəflər artıq bir neçə dəfə sülh niyyətlərini bəyan ediblər, bu yeni bir şey deyil, Tramp administrasiyasının məqsədi sülhün imzalanmasıdır: “Əgər Tramp hər iki tərəfə ciddi təzyiq göstərsə və dəhliz, ATƏT və konstitusiya dəyişikliyi məsələsində müəyyən güzəştlər təklif etsə, ortaq bir formula tapıla bilər. Amma məncə, əsas məqsəd razılaşma imzalamaqdır. ABŞ prezidentinin bu prosesi dəstəkləməsinin başqa bir səbəbini təsəvvür edə bilmirəm – əgər görüş heç bir irəliləyiş gətirməyəcəksə, o zaman niyə məşğul olsun? Yəni əgər sən ABŞ prezidenti ilə görüşürsənsə, deməli, tarixi an yaratmaq arzusundasan. Bu görüş yalnız hər iki tərəf konkret nəsə təklif edərsə baş tutacaq. Bəlkə də danışıqlar gedir. ABŞ tərəfi ilə Fransa arasında telefon danışığı olub. İndi bu məsələdə cəlb olunmuş digər aktorlarla da təmasdadırlar. Görünür ki, pərdəarxası– bizim görə bilmədiyimiz sahədə – danışıqlar və koordinasiya gedir”.
Tahir TAĞIYEV
